મધ્યમ માર્ગ કે તટસ્થભાવ – વલીભાઈ મુસા

માનવીય સંબંધો નાજુક હોય છે. અસહિષ્ણુતા, ગેરસમજ, અપમાનજનક વર્તન, ઈર્ષાભાવ, સ્વાર્થવૃત્તિ, ખેલદિલી કે ક્ષમાવૃત્તિનો અભાવ, તેજોદ્વેષ કે તેજોવધ, બિનતંદુરસ્ત સ્પર્ધા, જીદ, મતભેદ અને તેમાંથી મનભેદ, છેતરપિંડી, ચાડીચુગલી, નિંદા, વિશ્વાસઘાત આદિ એવાં નકારાત્મક પરિબળો છે જે માનવીય સંબંધોમાં તિરાડ ઊભી કરી શકે છે. આજનો દોસ્ત કાલે દુશ્મન બની જાય, મધુર દાંપત્યજીવન ભગ્નસ્થિતિએ પહોંચે, પાડોશી ભવોભવનો દુશ્મન બની જાય, સહકાર્યકરો બાખડી પડે, અજાણ્યાઓ સાથે પણ ક્લેશ થાય; આ બધાં વણસેલા કે વણસતા જતા સંબંધોનાં કેટલાંક ઉદાહરણો છે.

આવા વણસેલા સંબંધોને કોઈ એક પક્ષ પુન: સ્થાપિત કરવા વિના વિલંબે પ્રયત્ન કરે તો ધાર્યું પરિણામ મળી શકતું હોય છે, કેમ કે એ કડવાશ જામીને ઘટ્ટ થઈ નથી હોતી. ઘણીવાર એવું પણ બની શકે આવી ઉતાવળ સંબંધોને વધુ વણસાવે, કેમ કે બંને પક્ષ અબોલાની સ્થિતિમાં થોડોક વધુ સમય ન રહ્યા હોઈ એકબીજા પ્રત્યેનો પહેલાંનો મધુર સંબંધ તેમને સાલતો નથી.  આ મુદ્દો “Relations or persons are valued high when they are  away from us.”ના સંદર્ભે સારી રીતે સમજી શકાશે. કોઈ રોગમાં ઘણીવાર સમય એ ઔષધનું કામ કરતો હોય છે, બસ એવું જ કંઈક આવા થોડાક વિલંબમાં થઈ શકતું હોય છે. માનવવર્તણૂકના અભ્યાસુઓનું તારણ છે કે કોઈ બે પક્ષ સંબંધોનો વિચ્છેદ કરવામાં એવું અંતિમ વલણ ધારણ કરતા હોય છે કે એ સંબંધોને ફરી જોડવા માટેનો કોઈ માર્ગ બચતો નથી હોતો, સિવાય કે વધારે દુભાયેલો પક્ષ ‘માફ કરો અને ભૂલી જાઓ’ની નીતિને અખત્યાર કરે. દુભાયેલો પક્ષ નમતું મૂકવા ત્યારે જ તૈયાર થાય, જ્યારે કે દુભવનાર પોતાની ભૂલનો એકરાર કરે અને સાચા દિલથી માફી માગી લે. જો કે વૈમનસ્ય કેવા પ્રકારનું હોય છે તેના ઉપર સંબંધોના સુમેળની સફળતા કે નિષ્ફળતાનો આધાર રહેતો હોય છે. કોઈ એક પક્ષનું સામેના પક્ષ સાથે એવું અજુગતું અને કઠોર વર્તન રહ્યું હોય કે જે ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવું હોય તો ઘણીવાર સંબંધો ન પણ સુધરે ! આમ છતાંય ઘણીવાર એવા સંજોગો સર્જાતા હોય છે કે કોઈ અણીના સમયે પેલો પક્ષ પોતાની દુશ્મનીને ભૂલીને સામેવાળા ઉપર એવો ઉપકાર કરે કે તે અહેસાનમંદ બનીને દોસ્તીનો હાથ લંબાવે.

એરિસ્ટોટલે માણસને સામાજિક પ્રાણી તરીકે ઓળખાવ્યો છે. એ એકલો રહી શકતો ન હોઈ તેના માટે સમાજમાં રહેવું અનિવાર્ય બની જતું હોય છે. માણસ લોકોની સાથે હળેમળે છે, માટે જ તો કોઈકની સાથે ટકરાવાનો પ્રસંગ પણ ઉદ્ભવતો હોય છે. પાલતુ પ્રાણીઓ પણ સમૂહમાં ચારો ચરતાં કે રખડતાં હોય છે અને કેટલીકવાર સામસામાં શિંગડાં ભરાવીને લડી પડતાં પણ હોય છે. માનવીઓમાં પણ એ જ રુએ આવું બનતું હોય છે. આમ છતાંય ઘણીવાર માનવી કરતાં આવાં પ્રાણીઓ ડાહ્યાં પુરવાર થતાં હોય છે અને થોડીક જ વાર પછી વૈમનસ્ય ભૂલી જઈને એકબીજાનું સાહચર્ય અપનાવી લે છે. આવું માનવબાળ વિષે પણ મનોવૈજ્ઞાનિકો માનતા હોય છે. મોટેરાં કરતાં આવાં નાનેરાં ઘણીવાર એવી સમજદારી બતાવતાં હોય છે કે જે કોઈના માન્યામાં પણ ન આવે.

માણસના અન્ય માણસ સાથેના ત્રણ પ્રકારના સંબંધો સંભવિત હોય છે; દોસ્તી, ન દોસ્તી કે ન દુશ્મની અને દુશ્મની. વ્યક્તિવ્યક્તિ વચ્ચે અગાઉ જણાવેલાં કારણો પૈકીના કોઈ એક કારણને લઈને સંબંધો વણસે, ત્યારે તેઓ ન દોસ્તી કે ન દુશ્મની એવા મધ્યમ ભાવને અપનાવે તો તેવા સંજોગોમાં સંબંધો પુન: સ્થાપિત થવાની શક્યતાઓ વધી જાય છે. આમેય અજાણી વ્યક્તિઓ સાથેના આપણા સંબંધો આવા નિર્લેપ જ હોય છે ને ! આ પ્રકારની વર્તણૂકને આપણે મધ્યમ માર્ગ કે તટસ્થભાવ એ રીતે ઓળખાવી શકીએ. આમ માનવીય સંબંધોમાં વૈમનસ્યથી બચવા માટે કે વણસેલા સંબંધોને ફરી જોડવા માટેનો આ જ એક સચોટ વિકલ્પ છે, જેને સમજદારોએ જીવનમાં ઉતારવો રહ્યો. રાજકારણિયાઓ તો ગળથૂથીમાંથી જ શીખી ગયા હોય છે કે કોઈને કાયમી દોસ્ત કે દુશ્મન ન સમજવો. અહીં એ લોકોના જેવો તટસ્થભાવ કેળવવાની વાત નથી. એ લોકો તો પોતાના હિતને સાચવવા કાચિંડાની જેમ રંગ બદલતા હોય છે. એ લોકો તો પોતાનો સ્વાર્થ સાધવા દંડવત્ પ્રણામ કરીને પણ સામેવાળાની માફી માગી લેતા હોય છે; પણ એ માફી દિલથી નથી હોતી, પણ તકવાદી હોય છે.

અહીં જે વાત થઈ રહી છે, મધ્યમ માર્ગ કે તટસ્થભાવની; એ તો સામાન્ય નાગરિકો માટેની છે. આપણે દરેક જણ સાથે દોસ્તીભાવથી જોડાઈએ એ વધુ ઉત્તમ તો છે જ, પણ કદાચ કોઈનું વર્તન આપણા મનદુ:ખનું મોટું કારણ બની જાય, તો તેને દુશ્મન ન બનાવી દેતાં તેની સાથે કેટલોક સમય એ મધ્ય સ્થિતિમાં પસાર થવા દઈને ફરી પાછો દોસ્તીનો હાથ આસાનીથી લંબાવીએ. દુશ્મનભાવ એ બંને પક્ષ માટે પીડાકારી હોય છે અને તેથી શાણા લોકોએ તેનાથી બચવું જોઈએ. અહીં એક વાત પણ યાદ રાખવી ઘટે કે બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનાં મનદુ:ખ એ બે વ્યક્તિઓ પૂરતાં સીમિત રહે તે ઇચ્છનીય છે. ઘણામાં ઘણાં એ કારણો પોતપોતાનાં કુટુંબોને સ્પર્શતાં હોય તો કદાચ એમાં કુટુંબ પણ સામેલ થઈ શકે; પરંતુ એ હરગિજ યોગ્ય નથી કે પોતાનાં અન્ય સગાંસંબંધી કે મિત્રવર્તુળને પણ પોતાના પક્ષમાં સામેલ કરીને એક મોટો મોરચો રચવામાં આવે. અન્યોને પોતાની સમસ્યાઓમાં જોડવાં કે અન્યો તેમાં જોડાય તે દુરસ્ત નથી, કેમ કે એ લોકોને તો પેલી વ્યક્તિ સાથે સીધી કોઈ ઘટના બની જ નથી હોતી. આ કંઈ યુદ્ધનું મેદાન નથી કે બંને પક્ષે લશ્કરો તૈયાર કરવામાં આવે ! વળી એ પણ બનવા સંભવ છે કે આપણને સાથ આપનાર કે આપણે જેમનો સાથ મેળવવા માગીએ છીએ તેઓ જે ઘટના બની હોય ત્યારે પ્રત્યક્ષ હાજર ન પણ હોય અને તેમને કેવી રીતે ખબર પડી શકે કે આપણે અથવા સામેવાળામાંથી કોણ સાચું અને કોણ ખોટું હશે. ટૂંકમાં વિવાદમાં જેટલાં ઓછાં માણસો સંકળાયેલાં હશે, તેટલી ભવિષ્યે સમાધાન થઈ શકવા માટેની સરળતા રહેશે.

અર્ક : “સંપ ત્યાં જંપ”

– વલીભાઈ મુસા

Advertisements

6 comments

  1. હઝૂર (સલ્લલ્લાહુ અલયહિ વસલ્લમ)નો પવિત્ર ઈરશાદ છેઃ જે મધ્યમ માર્ગ અપનાવે છે, તે કદી ગરીબ નથી થતો. (હદીસ શરીફ) oદસ્તરખવાન ઝમીન ઉપર પાથરી ખાવું જોઈએ. (બુખારી શરીફ) અલ્લાહના રસૂલ સલ્લલ્લાહુ ..
    શ્રી વલીભાઈ મુસાજી હવે તમને વલી જ માનવા પડશે
    વાત માણી આનંદ થયો
    ધન્યવાદ શબ્દ નાનો પડે

    Liked by 2 people

  2. લેખના શિર્ષકમાં વપરાયેલ “મધ્યમ માર્ગઃ અને “તટસ્થભાવ” અધ્યાત્મ જગતના બહુમુલ્ય શબ્દો છે. બુધ્ધનો માર્ગ “મધ્યમમાર્ગ” થી ઓળખાયો. કોઈ અતિ નહીં. આપણે સામ્ન્યરીતે એક અતિ પરથી બીજી અતિ પર તુરંત આવી જઈએ છીએ. જેમકે એક પ્રેમી તેની પ્રેયસીને અતિ પ્રેમ કરતો હોય તેપેક્ષાઓ ન સંતોષાય અને બીજી અતિ પર આવી જાય અને તેની પ્રેયસીને ઘૃણા કરવા લાગે. અતિ ભોજન પછી ઊપવાસના વિચારો આવે. કે તેથી ઊલટું પણ. અહીં વાત માનવીય સંબંધોની કરેલ છે અને માનવીય સંબંધોમાં પણ આપણે એક અતિ પરથી બીજી અતિ પર આવીએ છીએ. દોસ્ત દુશ્મન બની જાય અને દુશ્મન ક્યારે દોસ્ત બની જાય. જ્યારે જીવન મધ્યમ માર્ગી હોય તો ન તો કોઈ દુશમન હોય કે ન કોઈ મિત્ર હોય. ન કોઈ સગાંવહાલાં હોય કે ન કોઈ પરાયા હોય.જે ક્ષણે જે વ્યક્તિ સામે આવે અને તેની સાથે તે ક્ષણે તેનો જેવો ભાવ હોય તે મુજબ પ્રતિભાવ આપવો તે મધ્યમ માર્ગ છે. બે મિનિટ પહેલાં કોઈએ આપણને ગાળ દીધી, પણ આક્ષણે તે પ્રેમથી ભેટવા આવ્યો હોય તો તેની સાથે પ્રેમભાવથી વહેવાર કરવો. મધ્યમ માર્ગ ક્ષણે ક્ષણે જાગૃતિપૂર્વક જીવવાનો માર્ગ છે. આ કોઈ વચલો રસ્તો કાઢવાનો અને સમજુતિ કરવાનો માર્ગ નથી. પરંતુ આપણે બહુમુલ્ય શબ્દોનો ગમેતેમ ઊપયોગ કરી તેને ભ્રષ્ટ કરી દઈએ છીએ.
    બીજો શબ્દ વાપર્યો છે તટસ્થભાવ. તટ અર્થાત કિનારો. સ્થ અર્થાત સ્થાયી. નદીના કિનારે બેસી જેમ નદીમાં ખળખળ વહેતું પાણી જોઈએ તેમ જીવનમાં બનતા પ્રસંગો,ને ભિતરમાં ઊઠતાં ભાવ, સંવેદનાઓ અને વિચારોના પ્રવાહને માત્ર જોવાના છે. તેમાં સંલગ્ન નથી થવાનુ. આને તટસ્થભાવ કહે.કોઈએ ગાળ દીધી ત્યારે માત્ર જોવાનુ છે કે સામેના વ્યક્તિની ભિતર ક્રોધ ઉઠ્યો અને તેના પરિણામ સ્વરુપ તેના મુખેથી ગાળ નીકળી અને એ ગાળનો મારા અંતરજગત પર શું પ્રભાવ પડ્યો? ગાળ સાંભળી મારી ભિતર ક્રોધ ઉપજ્યો કે કરુણા કે અન્ય. બસ આ કિનારે બેસીને જોવાનુ. કોઈ પ્રતિક્રિયા નહીં. આ છે તટસ્થભાવ. અને માનવીય સંબંધ સાચા અર્થમાં સંબંધ બને જો મધ્યમ માર્ગ કે કુટસ્થભાવ કેળવતા આવડે. બાકી બધા સંબંધ બે કોડીના જ હોય છે. વખાણ કરે, અહમ પોષે તે મિત્ર અને વિરોધ કરે તે દુશ્મન.

    Liked by 2 people

  3. “મધ્યમ માર્ગઃ અને “તટસ્થભાવ” ની સાથે એક બીજા શબ્દનો પણ વિચાર કરવો રહ્યો અને તે છે “સમભાવ” બધા સાથે સમાન સ્નેહભાવ ક્યારે રખાય? જો અહમ ન નડે તો જ. હું જ સાચો. મારું આધિપત્ય સ્વીકારો તો જ મારો પ્રેમ પામો એ મનોદશાનો અભાવ જ મધ્યમ માર્ગ અને તટસ્થ તરફ લઈ જાય છે. ખુબ સરસ લેખ.

    Liked by 1 person

    1. સમ કે સં થી શરુ થતા અનેક શબ્દો બહુમુલ્ય છે જેમ કે…………
      સમસ્ત, સંસાર, સંપૂર્ણ, સંવેદના, સંગિત, સમાદર, સમૃધ્ધિ, સંવાદ, સમતા, સમાપન, સમારંભ, સમાન, સંબુધ્ધ, સંસ્કરણ, સંસ્કાર,સમાલોચન, સંતોષ,સંદેશ, સંભાવના અને બીજા પણ ઘણા.

      Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s