લેખ

(208) “દાનધર્મ” માં ભાવનાનું મૂલ્ય

‘દાનધર્મ’માં નાણાના આંકડા કરતાં ભાવનાનું મૂલ્ય વધારે હોય છે, તે વાતને સમજાવતી સત્ય ઘટનાત્મક પ્રસંગકથા.

William’s Tales (Bilingual Multi Topic Reads)

Click here to read English version (Preamble)

જગતના તમામ ધર્મોમાં ‘દાનધર્મ (સખાવત)’ ઉપર ખૂબ જ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. કોઈ અજ્ઞાત કથન છે કે ‘પ્રત્યેક ધર્માદાકાર્ય સ્વર્ગ તરફ ગમન કરવા માટેના પથ્થરના પગથિયા સમાન છે.’ આ વિધાન કદાચ ધાર્મિક મનોવૃત્તિવાળાઓ માટે સત્ય હોઈ શકે, પણ તેવાઓનું શું કે જેઓ સ્વર્ગ કે નર્કમાં માનતા નથી અને ઈશ્વરના અસ્તિત્વને પણ સ્વીકારતા નથી! ઈશ્વરને કોઈ ફરક પડતો નથી કે તેના પેદા કરેલા કોઈ જીવો તેને માને યા ન માને! તે તો હંમેશાં તેને માનવાવાળા કે ન માનવાવાળા એવા તમામ પ્રત્યે ભલો અને દયાળુ છે. એવા નાસ્તિકો કે બુદ્ધિવાદીઓમાં ખૂબ પ્રચલિત એક સૂત્ર છે કે ‘ઈશ્વર ક્યાંય નથી (God is nowhere). પરંતુ, મારું માનવું છે કે તેમને એ લોકોને પૂછવાનું કહેવું જોઈએ કે જેઓ બિચારા કોઈ આફતનો ભોગ બન્યા હોય અને વ્યક્તિઓ કે સંસ્થાઓ દ્વારા તેમને ખરા સમયે ધર્મભાવના હેઠળ કોઈ મદદો પ્રાપ્ત થઈ હોય! એવો જે કોઈ માણસ હશે તે તો પેલા સૂત્રને…

View original post 792 more words

Advertisements

ફકત એક માનવીને માનવીની જાત ખટકે છે……. (Re-blogged) – દર્શા કીકાણી

કોઈને નાત ખટકે છે, કોઈને જાત ખટકે છે,

અમોને સંકુચિત દ્રષ્ટિ તણો ઉત્પાત ખટકે છે,

નથી એ ધર્મનાં ટીલાં, કલંકો છે મનુષ્યોનાં,

વિરાટોને લલાટે અલ્પતાની ભાત ખટકે છે!

વિવિધ ફૂલો છતાં હોતો નથી કૈં ભેદ ઉપવનમાં

ફકત એક માનવીને માનવીની જાત ખટકે છે…….

– ‘શૂન્ય’ પાલનપુરી

ભગવાને માણસને બનાવ્યો. અને પછી માણસે ભગવાનને બનાવ્યો, અલગ અલગ ધર્મો બનાવીને! વિધિની વિચિત્રતા તો જુઓ, ભગવાને અનેક માણસ બનાવ્યાં અને માણસે અનેક ભગવાન (ધર્મો?) બનાવ્યા. ભગવાન હજુ માણસો બનાવ્યા કરે છે તો માણસ પણ ક્યાં નવરો બેઠો છે ? રોજરોજ નવા નવા બાબાઓ, ભગવાનો, માતાજીઓ અવતરતાં જ રહે છે! અને સાથે સાથે નાત, જાત, ધર્મ પણ વધતાં જ રહે છે. નાત, જાત, ધર્મ વધે અને સૌ સંપીને, હળીમળીને રહે તો તો વાંધો જ ક્યાં છે ? પરંતુ, અહીં તો એ બધાં એકબીજાની સામસામે આવી બાખડે છે! ધર્મના જ્ઞાનથી તો માણસની દ્રષ્ટિ વિકસે, તેની સમજ ખીલે, વધુ પરિપક્વ થાય અને તે પોતે વધારે સહિષ્ણુ બને.  ધર્મની ઓળખ માટે થતાં ટીલાં-ટપકાં આમ તો માણસની આભા વધારવા હોય, તેના જ્ઞાનને પ્રદર્શિત કરવા હોય. પણ જે રીતે માણસ ધર્મને નામે લડે છે તે જોતાં તો કપાળનાં એ આભૂષણોમાં માણસની વામનતા છલકે છે, તેની સંકુચિતતા ઉભરાય છે અને તે કલંક બની રહે છે.

જે માનવ ખરેખર ધર્મને જાણે છે તે ક્યારેય બીજાના ધર્મને ઉતારી નથી પાડતો. તે સર્વ ધર્મોને સમાન જાણે છે, ગણે છે. તેને ખબર છે કે આખરી મંઝિલ તો એક જ છે, રસ્તા ભલે અલગઅલગ હશે. માણસ ઝનૂની બની ધર્મ માટે મરી શકે છે પણ સમજુ બની ધર્મ માટે જીવી શકે તો ધરતી પર સ્વર્ગ જ સ્વર્ગ છે ! ગીતા તથા કુરાન સહિતના બધા ધર્મગ્રંથો એક જ વસ્તુ કહે છે જે કવિશ્રી ઉમાશંકર જોષીએ એક જ વાક્યમાં કહી નાખી : “હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું !” માનવી જો આટલું સમજી જાય તો એણે ગીતા, કુરાન, વેદ કે પુરાણ, કંઈ વાંચવાની જરૂર નથી. ‘શૂન્ય’ પાલનપુરી કહે છે તેમ :

સમજી શકે જો ધર્મ તણો સાર માનવી,
સર્વાંગ એ જ ‘શૂન્ય’ અઢારે પુરાણ છે.

આપણે ઉપવનમાં જઈ મહાલીએ છીએ પણ તેની પાસેથી કંઈ ઉપદેશ લેતાં નથી. બાગમાં અનેક જાતનાં ફૂલો જોવાં મળે, ગુલાબ, મોગરો, ચંપો…. અનેક રંગનાં પુષ્પો હોય : લાલ, પીળાં, ગુલાબી. અરે, તેમનાં વિવિધ રંગોને લીધે તો ચમનમાં બહાર આવે. તમે ક્યારેય લાલ ફૂલોને પીળાં ફૂલો સાથે લડતાં જોયાં છે ? ક્યારેય ગુલાબને મોગરા સાથે બાથ ભીડતાં જોયાં છે ? ક્યારેય ચંપાની સુગંધ મોગરાની મહેકમાં ખલેલ પહોંચાડે છે ? ફૂલોને તોડીને ગુલદસ્તો બનાવો તો પણ પોતાનું જીવન સમર્પિત કરતા પહેલાં ફૂલો એકબીજા સાથે અનન્ય સંવાદિતા રાખી કેવાં શોભે છે ?  તો પછી આ માણસ જ કેમ આવો નપાવટ? ધોળી ચામડીનો માણસ કાળી ચામડીના માણસ સાથે કેમ લડે છે ? હિંદુ ધર્મની સુગંધમાં મુસલમાન ધર્મની મહેકમ ભળી જઈ નવી અહલાદક સુવાસ કેમ નથી રચાતી? અંગ્રેજી બોલતો માણસ હિન્દી બોલતા માણસ સાથે કેમ અસભ્ય વર્તન કરે છે ? માણસ ક્યારે સાચા અર્થમાં માણસ બનશે ?

– દર્શા કીકાણી

સૌજન્ય : દર્શાબહેન કીકાણી અને ‘વેબગુર્જરી’ 

એક અદના માણસની પ્રેરણાદાયી અદની નિષ્ઠાઓ ! (Re-blogged) – વલીભાઈ મુસા

અત્રે એક રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકના નિવૃત્ત થએલા કર્મચારીએ એ જ બેંકના નિવૃત્ત કર્મચારીઓના સ્નેહમિલનને સંબોધેલા પોતાના લિખિત વક્તવ્યને માત્ર મારા વાંચન માટે આપ્યું હતું. આ વક્તવ્યમાં આત્મશ્લાઘા થઈ જવાના ભય હેઠળ વક્તાએ પોતાની ચાલીસ વર્ષની દીર્ઘ સેવાઓ દરમિયાનના પોતાની નિષ્ઠાના કેટલાક પ્રસંગોને સંકોચસહ વર્ણવ્યા હોઈ મને લાગ્યું કે મારે ખુલ્લા મનથી તેમની નિષ્ઠાઓને યોગ્ય ન્યાય મળી રહે તે રીતે બિરદાવવી જોઈએ અને તે આશયે એ વક્તવ્યને તેમની મંજૂરીની અપેક્ષાએ સંવર્ધિત સ્વરૂપે આપ સૌ વાચકો સમક્ષ રજૂ કરતાં હું આનંદ અનુભવું છું. હું જાણું છું કે તેઓશ્રી ‘નેકી કર, કૂએમેં ડાલ’ ઉક્તિમાં માનનારા હોઈ અહીં જે કંઈ અભિવ્યક્ત કરવા જઈ રહ્યો છું તે કામ મારી પોતાની મનમરજીથી જ થઈ રહ્યું છે અને તેમને પણ આપ સૌ ભેળા આ લેખથી આશ્ચર્યસહ જાણવા મળશે કે તેઓશ્રી મારા બ્લોગ ઉપર ચઢી ગયા છે. આજકાલ આપણે જોઈએ છીએ કે વિશ્વભરના જૂજ જ અપવાદરૂપ દેશોને બાદ કરતાં સર્વત્ર લોકોમાં પોતાની ફરજો પ્રત્યે નિષ્ઠાનો અભાવ, ભ્રષ્ટાચાર અને સમાજોન્નતિ માટે વિઘાતક એવાં નિજિ સ્વછંદ વર્તનો દૃઢિભૂત થએલાં છે. હવે નીચે આપ સૌ તેઓશ્રીના વક્તવ્યને મારા તરફના વૃત્તાંત (Commentary) સ્વરૂપે વાંચશો.

પ્રારંભે હાલ પૂરતો આ વક્તાનો અલ્પ પરિચય આપી દઉં છું કે કાણોદરના વતની એવા તેઓશ્રીનું નામ અહમદભાઈ ઈબ્રાહીમભાઈ માવત છે, જેમને હવે પછીથી મિ. માવત તરીકે ઓળખાવવામાં આવશે. તેમણે દેના બંકમાં ૪૦ વર્ષ, ૬ માસ અને ૭ દિવસની એકધારી સેવાઓ આપીને નિવૃત્તિ લીધી છે.

પોતાના વક્તવ્યની શરૂઆતમાં જ મિ. માવતે મનનીય એવા સુવિચારને આ શબ્દોમાં ટાંક્યો છે : ‘મૌન રહેવું તે ઉત્તમ છે, પણ સત્ય બોલવું તે વધારે ઉત્તમ છે; પ્રિય બોલવું તે ઉત્તમ છે, પણ ધર્મસ્વરૂપ બોલવું તે તો સર્વોત્તમ છે.’

આગળ તેઓ જણાવે છે કે ‘સર્વ પ્રથમ તો મને ઈશ્વર-અલ્લાહે માનવી તરીકેનો જન્મ આપીને આ દુનિયામાં મોકલ્યો તે બદલ તેનો આભાર માનું છું. બીજા ક્રમે મારાં માતાપિતાનો આભાર માનું છું કે જેમણે મારા પાલનપોષણની સાથેસાથે મારામાં સંસ્કારસિંચન કરીને મને એવી રીતે ઊછેર્યો કે જે થકી હું નિષ્ઠાપૂર્વક મારી નોકરી અંગેની અને સામાજિક તથા ધાર્મિક ફરજો બજાવી શક્યો. ત્રીજો આભાર પાલક માતા સમી મારી દેના બેંકનો માનું છું કે જેના માધ્યમે મને આર્થિક સદ્ધરતા પ્રાપ્ત થઈ.’

વધુમાં પોતાની બેંકકર્મચારી તરીકેની સેવાઓના સંદર્ભમાં તેઓશ્રી નિખાલસભાવે જણાવે છે કે ‘મેં Work is worship’ના ધ્યેયને આત્મસાત્ કરીને તદનુસાર મારી ફરજ બજાવવાનો જે સંનિષ્ઠ પ્રયત્ન કર્યો છે, તેનાથી મને અનહદ સંતોષ થવા ઉપરાંત મને આત્મગૌરવની અનુભૂતિ થઈ છે; જે મારા માટે મારા દ્રવ્યોપાર્જન  કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ પુરવાર થયાં છે. હું કોઈની ટીકા સ્વરૂપે કહેતો નથી, પણ મારી નોકરી દરમિયાન મને બે જાતના સહકર્મચારીઓનો અનુભવ થયો છે; એક, કામ કરીને ખુશ થનારા; અને બીજા, કામ ન કરીને ખુશ થનારા. હું મારી જાતને ભાગ્યશાળી ગણું છું કે હું કામ કરીને ખુશ થનારાઓમાં ગોઠવાઈ શક્યો હતો અને મારી નોકરીના આટલા દીર્ઘકાળ દરમિયાન મને ‘કામચોરી’ કે ‘ફરજ પરત્વે બેદરકારી’નો વિચાર સુદ્ધાં પણ આવ્યો ન હતો.’

આપણે એવા કેટલાય સરકારી કે અર્ધસરકારી કર્મચારીઓની અનિયમિતતાના સાક્ષી બન્યા હોઈશું કે જેઓ ફરજ ઉપર હાજર થવાના સમયે પોતાના કાંડાઘડિયાળ તરફ સમય જોવાની તસ્દી સુદ્ધાં લેતા ન હોય, પરંતુ છૂટવાના સમય પહેલાં કાર્યાલયના ઘડિયાળને વારંવાર જોયા જ કરતા હોય ! મિ. માવત એવા નિષ્ઠાવાન કર્મચારી હતા કે બેંકના નિયમો અનુસાર કોઈ રેકર્ડને પોતાના ઘરે લાવી શકે તો નહિ, પણ આગામી દિવસે પોતાને કરવાનાં કામોને યાદ કરી લેતા અથવા નોંધ ટપકાવી દેતા હતા. આમ તેઓશ્રી પોતાના ઘરે કુટુંબ સાથેના આમોદપ્રમોદના સમયગાળામાં પણ પોતાની નોકરી અંગેના જ વિચારો કરે, તેને તો તેમની નિષ્ઠાની પરાકાષ્ઠા જ સમજવી પડે.

મિ. માવતને એક બ્રાન્ચમાં બદલી પામીને  જવાનું થયું હતું, જ્યાં ઢગલાબંધ કામ પેન્ડીંગ પડ્યું હતું. આ કામને આટોપવા માટે તેમણે સવારના આઠ વાગ્યાથી રાતના આઠ વાગ્યા સુધી મહિનાઓ સુધી કામ કરીને ખાતાકીય ઓડિટરને એવો સંતોષ આપ્યો હતો કે પેલા સાહેબને એક પણ તપાસનોંધ લખવી પડી ન હતી. ભાવવિભોર બનેલા એ ઓડિટરે બેંકમેનેજરને આ શબ્દો કહ્યા હતા કે ‘તમે ખુશનસીબ છો કે તમને મિ. માવત જેવા તાબા નીચેના કર્મચારી મળ્યા છે. ભવિષ્યે મારે નજીકની કોઈ બ્રાન્ચમાં ઓડિટ કરવા માટે આવવાનું થશે, ત્યારે અહીં હું જરૂર આવીશ અને એ પણ ખાસ તો મિ. માવતને મળવા માટે જ.’

મિ. માવતની નોકરી દરમિયાન તેમને એક એવી બ્રાન્ચમાં બદલી પામવું પડ્યું હતું કે જ્યાં છેતરપિંડી (Fraud) થઈ હતી અને બેંકે પોતાની વિશ્વસનીયતા ગુમાવી દીધી હતી. વીસેક વર્ષ જેટલી એ જૂની બ્રાન્ચ હોવા છતાં ત્યાં રોજ માંડ ચારપાંચ ગ્રાહકો આવતા હતા અને ડિપોઝીટ સાવ તળિયે બેસી ગઈ હતી. મિ. માવતે ત્રણેક વર્ષ સુધી નિષ્ઠાપૂર્વક કામ કરીને તથા લોકોનો વિશ્વાસ સંપાદન કરીને બેંકને ગ્રાહકોની અવરજવરથી ધમધમતી કરી દીધી હતી અને  ડિપોઝીટમાં ચારથી પાંચગણો વધારો કરી દીધો હતો. બેંકને તો હજારો શાખાઓ હોય અને જે તે શાખાઓની આવી સિદ્ધિઓ તો અનેક હોય; એટલે મિ. માવતની કામગીરીને બિરદાવવામાં આવે કે ન આવે, પણ લોકોએ તો એમને પ્રશંસ્યા જ હતા, આ શબ્દોમાં કે ‘આપના જેવા કર્તવ્યનિષ્ઠ સાહેબો દેશભરનાં સરકારી ખાતાંઓમાં હોય તો દેશની કાયાપલટ થઈ જાય !’

વચ્ચે થોડાંક વર્ષો સુધી બેંકની ગ્રામ્ય શાખાઓના બદલે તેમને શહેરની મોટી શાખામાં કામ કરવાનું બન્યું હતું. અહીં પણ પેન્ડીંગ કામોના ઢગના ઢગ ખડકાએલા હતા. તેઓશ્રી પોતાની ફરજ હેઠળનું કામ કરવા ઉપરાંત અન્ય વિભાગોના કર્મચારીઓને તેમનાં કામો આટોપવામાં મદદરૂપ થતા હતા. મિ. માવતના બેંકસમય ઉપરાંતના  કામકાજ દરમિયાન તેમને સાથ આપતા ચોથા વર્ગના કર્મચારીઓ પૈકીના એક નિષ્ઠાવાન કર્મચારીએ   તેમને પૂછ્યું હતું, ‘માવત સાહેબ, આપને આટલું બધું કામ ખેંચતાં કંટાળો નથી આવતો ?’ ત્યારે મિતભાષી એવા મિ. માવત મુસ્કુરાતાં કહેતા કે ‘કામ એ મારો ખોરાક છે અને એ ખોરાક હું પૂરતો ન ખાઉં તો હું માંદો પડી જાઉં !’

એકવાર બેંકમેનેજરે મિ. માવતને પૃચ્છા કરી કે, ‘મિ. માવત, મારી શાખામાં રોબોટની જેમ કામ કરતા તમે મને જણાવશો કે આટલી બધી મહેનત પાછળનું કારણ શું છે ?’

તેમણે મિતાભાષાએ જવાબ આપ્યો હતો, ‘અધુરી રહી ગએલી ફરજને સરભર કરવા જ તો !’

’મતલબ ?’

’મારી અગાઉની નાનકડી શાખામાં બેંકના લેવડદેવડના સમય પછી અમારે કરવાનાં કામો અડધાએક કલાકમાં આટોપાઈ જતાં હતાં. નિયમ અનુસાર તો બેંકના પૂરા સમય સુધી અમારે બેસવું પડે, પણ મારા બેંક મેનેજર પોતાના દૂરના વતનથી અપડાઉન કરતા હોઈ તેઓ વહેલા નીકળી જતા હતા. આમ તેમની સાથે મારે પણ નીકળી જવું પડતું હોઈ મારી એ સમયગાળાની અધુરી રહી ગએલી હાજરીને અહીં હું પૂરી કરી રહ્યો છું.’

હવે હું મહાત્મા ગાંધીના એક અવતરણને ટાંકીશ, જે આ પ્રમાણે છે : “ગ્રાહક એ તમારા ધંધાકીય સ્થળનો ખૂબ જ અગત્યનો મુલાકાતી છે. તે આપણા ઉપર અવલંબિત નથી, પણ આપણે તેના ઉપર અવલંબિત છીએ. તે આપણી જગ્યા ઉપરનો અંતરાયરૂપ માણસ નથી, પણ તે આપણા માટે એક ઉદ્દેશ કે હેતુ સમાન છે. તે આપણા ધંધાવ્યવસાયમાં બહારના માણસ તરીકે નથી, પણ તેના એક ભાગરૂપ છે. આપણે તેને સેવા પૂરી પાડીને તેના ઉપર કોઈ ઉપકાર નથી કરતા, પણ તે આપણને તેની સેવા કરવાની તક પૂરી પાડીને આપણા ઉપર ઉપકાર કરે છે.”

ઉપરોક્ત વિધાનને અનુરૂપ અને છતાંય સાવ સામાન્ય લાગતો મિ. માવતના કાર્યકાળ દરમિયાનનો એક પ્રસંગ અહીં યાદ કરવા જેવો છે. ચાલો, આપણે તેમના શબ્દોમાં જ વાંચીએ : ’એક દિવસે હું મારી ફરજ પૂરી કરીને ઘરે જવા નીકળતો હતો, ત્યાં એક ગ્રાહક તેની પાસબુક ભરાવવા આવ્યો. મેં પ્રથમ તો તેને એમ જ કહ્યું કે બેંકનો સમય પૂરો થઈ ગયો છે અને મારું કોમ્પ્યુટર પણ બંધ છે. પણ વળી પાછો વિચાર આવ્યો કે સાવ એવા સામાન્ય કામ માટે આ બિચારા ગ્રાહકને આવતી કાલે આવવું પડશે અને તેના બેએક કલાક બગડશે. મારા માટે તો માત્ર પાંચ જ મિનિટનો સવાલ છે અને મેં એ કામ કરી આપ્યું. એ ગ્રાહકના ચહેરા ઉપરની ખુશી જોઈને મને ખૂબ જ આત્મસંતોષ થયો હતો.’

માનવધર્મ જ શ્રેષ્ઠ છે એવાં માત્ર વાતોનાં વડાં કરનારા તો આપણને ઘણા મળી આવશે, પણ એ આદર્શ વિચારને આત્મસાત્ કરીને એવું આચરણ કરનારા તો બહુ ઓછા હશે. મિ. માવત પોતાની નોકરી હેઠળની જવાબદારી નિભાવે તે તો તેમણે વેતન મેળવવા સામેની બજાવેલી આંતરિક કામગીરી ગણાય; પરંતુ એમની નોકરી સાથે સંકળાએલા છતાં બાહ્ય એવા એક ઉમદા માનવીય વ્યવહારને ચરિતાર્થ કરતી એક વાત અત્રે નોંધનીય છે. આંગડિયા સર્વિસવાળાઓ બહારગામનાં કામો માટે સામાન્ય રીતે શારીરિક ખોડખાંપણ ધરાવતા કર્મચારીઓ રાખતા હોય છે. આમાં અમુક અંશે એવા અશક્તોને રોજીરોટી રળવા માટે મદદરૂપ થવા માટેનો ઉમદા આશય હોઈ શકે, પરંતુ તેમનો મુખ્ય હેતુ તો વહીવટીખર્ચ ઓછો લાવવાનો જ હોય છે. અહીં એવી ગેરસમજ ન થાય કે તેમને ઓછો પગાર આપીને તેમનું આર્થિક શોષણ કરવામાં આવતું હશે, પરંતુ એસ. ટી. બસમાં આવા મુસાફરોને મફત મુસાફરી માટેનો પાસ આપવામાં આવતો હોઈ તેઓનું મુસાફરી ભાડાખર્ચ બચે. મિ. માવત પોતાની શાખાની આવી આંગડિયા ટપાલો પોતાના વતનની બ્રાન્ચમાં લાવી દેતા હતા કે જેથી પેલા અપાહિજ માણસને ભીડભાડવાળી બસોમાં હાડમારીભરી સફર કરવી ન પડે.

મેં મારા આ લેખના શીર્ષકમાં ‘અદની નિષ્ઠાઓ’ શબ્દો પ્રયોજ્યા છે, તેની પાછળનો ગૂઢાર્થ તો એ જ છે એવી નિષ્ઠાઓ ભલે પહેલી નજરે મામુલી લાગતી હોય; પરંતુ તેમની પાછળ ઉદ્દાત ભાવનાઓ છુપાએલી હોય છે. બેંકની બિનજરૂરી લાઈટો કે પંખાઓની સ્વીચો બંધ કરી દેવી એ તો મિ. માવતની આદત બની ગઈ હતી. પોતે નમ્રભાવે એ પણ જણાવે છે કે જ્યારથી તેમણે પોતાનો અંગત સેલફોન વસાવ્યો હતો, ત્યારથી કદીય પોતાના અંગત કામ માટે તેમણે બેંકના લેન્ડલાઈન ફોનનો ઉપયોગ કર્યો ન હતો. બેંકમાં  આંગડિયા સર્વિસ શરૂ થઈ ન હતી, તે પહેલાં ગ્રાહકોને ત્વરિત સેવા મળી રહે તે માટે તેઓશ્રી પોસ્ટલ ટપાલો પોતાના વતનની પોસ્ટઓફિસમાં લાવી દેતા હતા કે જેથી એ ટપાલો જે તે જગ્યાએ એક દિવસ વહેલી પહોંચી શકે.

મિ. માવતનું એક માનવતાવાદી કાર્ય કે જે તેમના બેંક સિવાયના અંગત જીવનના ભાગરૂપ હતું, તેને વર્ણવતાં હું ભાવવિભોર બની જાઉં છું. એકવાર તેઓ અંગત કામે બસ દ્વારા અમદાવાદ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે વચ્ચે એક કારને ઝાડ સાથે ટકરાઈ જવાનો એક્સિડન્ટ થએલો જોઈને બસ થોભી ગઈ હતી. બધા મુસાફરો સાથે તેઓશ્રી પણ નીચે ઊતર્યા હતા. સદભાગ્યે કોઈની જાનહાનિ તો થઈ ન હતી, પણ ડ્રાઈવરના પગ દરવાજામાં ફસાઈ ગયા હતા અને દિલને હલાવી નાખે તેવી તે બિચારો વેદનાભરી ચીસો પાડી રહ્યો હતો. ત્યાં ભેગા થઈ ગએલા માણસોનો એક્મતે એવો અભિપ્રાય હતો કે કારનો દરવાજો કાપ્યા સિવાય પેલા બિચારાના પગ બહાર નીકળી શકે તેમ ન હતા.  મિ. માવતની બસ ઊપડી, ત્યારે તેમણે કંડક્ટરને વિનંતી કરી હતી કે થોડેક જ દૂરના શહેરના બસસ્ટોપે થોડાક વધારે સમય સુધી બસને થોભાવી દેવામાં આવે. મિ. માવતે બસ સ્ટેન્ડ પાસેની હાર્ડવેરની દુકાનેથી એક હાથ કરવત (Hack-saw)  ખરીદીને એક રીક્ષાવાળાને જવા-આવવાનું ભાડું ચૂકવી દઈને પેલા અકસ્માતના સ્થળે તેને પહોંચાડવાની જવાબદારી સોંપીને પોતાની બસની સફર આગળ ચાલુ રાખી હતી.

હવે આ લેખના સમાપન નજીક આવવા પહેલાં મિ. માવતે નિવૃત્ત એવા સાથી કર્મચારીઓને પોતાના વક્તવ્યને પૂર્ણ કરવા પહેલાં જે શબ્દો કહ્યા હતા તેમને અક્ષરશ: અહીં આપુ છું. : ‘મિત્રો, આપણે નિવૃત્ત થવા પહેલાં એ આંકડાઓ મૂકતા હતા કે આપણને નિવૃત્તિ વખતે કેટલાં નાણાં મળવાનાં છે. વળી હાલમાં પણ આપણે એવા જ આંકડા મૂકતા હોઈશું કે આપણે જીવીએ ત્યાં સુધીમાં એ નાણાંમાં કેટલી વૃદ્ધિ થશે. પરંતુ મારી નમ્રભાવે આપ સૌને વિનંતી છે કે આપણે આપણી આ ઉત્તરાવસ્થાએ એ પણ હિસાબ માંડીએ કે આપણે માનવકલ્યાણ માટે શું કર્યું અને કેટલું કર્યું. આપણી સામાજિક જવાબદારીઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. કોઈક અપવાદોને બાદ કરતાં મોટાભાગના મિત્રોનાં સંતાનો કમાતાંધમાતાં થઈ ગયાં હશે. આપણને મળેલાં નિવૃત્તિનાણાંમાંથી કેટલોક અંશ માનવકલ્યાણ માટે ખર્ચીએ. જો કારણોવશાત્ એ શક્ય ન હોય તો આપણે તન અને મનથી આપણી આજુબાજુ થતાં સેવાકીય કાર્યોમાં મદદરૂપ થઈએ. મારા વક્તવ્યને સમાપ્ત કરવા પહેલાં એ જણાવી દઉં કે હું મારા લખાણને લેખિત સ્વરૂપે એટલા માટે લાવ્યો છું કે જેથી હું તેને હું ફાઈલ કરી શકું અને ભવિષ્યે મારાં સંતાનો એ વાંચીને પોતાના જીવનમાં કંઈક પ્રેરણા મેળવી શકે. ધન્યવાદ.’

અંતે આપણે એક અંગ્રેજી કાવ્ય ‘Abu Ben Adam and Angel’ ની આખરી પંક્તિઓને યાદ કરી લઈએ, જે આ પ્રમાણે છે : “‘The God loves those who love Him, but loves those more who love their fellow-men.’ અર્થાત્ ‘ઈશ્વર તેઓને ચાહે છે કે જે તેને (ઈશ્વરને) ચાહે છે, પણ તે (ઈશ્વર) એ લોકોને વધારે ચાહે છે કે જેઓ પોતાના માનવબંધુઓને ચાહે છે.” સાથેસાથે આપણે  ગુજરાતીના વિખ્યાત કવિ સ્વ.શ્રી ત્રિભુવનદાસ ગૌરીશંકર લુહાર ‘સુંદરમ્’ની આ કાવ્યપંક્તિને પણ સ્મરીએ કે ‘હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું !’

જય હો.

– વલીભાઈ મુસા

(મિ. અહમદભાઈ માવત એ લેખકનાં માતાતુલ્ય મોટાં બહેન ચક્ષુદાતા લાડીબહેન D/O નુરભાઈ વજીરભાઈ મુસા અને પિતાતુલ્ય મોટાભાઈ (બનેવી) મરહુમ ઈબ્રાહીમભાઈ વજીરભાઈ માવતના સુપુત્ર છે. તેઓશ્રી અમારા ભાણેજ હોઈ અમે નુરભાઈ વજીરભાઈ મુસા પરિવાર તેમના માનવતાવાદી વિચારો અને આચરણોથી ગૌરવ અનુભવીએ છીએ.)

 

પૃથ્વી ઉપર જીવન સંભવિત છે, પણ સલામત ખરું! (Reblogged)

સુજ્ઞ માનવતાપ્રેમી લેખકો/વાચકો/રી-બ્લૉગરો, પ્રતિભાવકો અને સમભાવી મિત્રો,

જય જગત.

મારા આ ‘માનવધર્મ’ બ્લૉગને  શરૂઆતથી જ સહિયારા બ્લૉગ તરીકે જાહેર કર્યો છે. અન્ય લેખકો સાથે  સમયાંતરે વચ્ચે વચ્ચે અવકાશ પૂરવા પૂરતા મારા પોતાના લેખો આપવાની મારી ગણતરી હતી, પરંતુ અફસોસ કે લેખકમિત્રો તરફથી જોઈએ તેટલો સહયોગ પ્રાપ્ત ન થતાં મારે મારા પોતાના અર્ધા જેટલા નવીન કે Reblogged લેખો આપવા પડ્યા છે. મારો અતૂટ વિશ્વાસ છે કે આપ સૌ માનવતાપ્રેમી તો છો જ, પણ કોણ જાણે કયા કારણે આપણા આ બ્લૉગને  જોઈએ તેટલું પ્રોત્સાહન મળતું નથી તેનું કારણ અને તારણ હું આપ સૌ લેખકો-વાચકો દ્વારા આ લેખના પ્રતિભાવ માધ્યમે મેળવવા માગું છું. મારો આજનો Reblogged લેખ કદાચ આપની માનવતાની ભાવનાને ઢંઢોળે અને લેખક, વાચક કે પ્રતિભાવક તરીકે આપ સૌનો દિલી સહયોગ મળી રહે  તેવી આશા રાખું છું.

“પૃથ્વી ઉપર જીવન સંભવિત છે, પણ સલામત ખરું!”

મારો ઉપરોક્ત લેખ સ્વયં સ્પષ્ટ હોઈ કોઈ વિશ્વશાંતિ અંગેની વાતોનું પુનરાવૃત્તિ ન કરતાં એટલું તો જરૂર લખીશ કે માનવતાના મહાયજ્ઞ માટેના આપણા આ બ્લૉગના નગણ્ય એવા યોગદાનને  પ્રોત્સાહિત કરવા માટે આપ સૌ એક વાચક તરીકે વાંચન કરીને અને અન્યોને વાંચન માટે પ્રેરીને પણ પીઠબળ આપી શકો છો. આ બ્લૉગની અત્યારસુધીની આંકડાકીય વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ નીચે આપું છું, જેનાથી મારાં અને આ બ્લૉગ ઉપર પદાર્પણ કરી ચૂકેલાઓનાં  દિલોની બળતરાનો આપને ખ્યાલ આવી શકશે.

બ્લૉગ શરૂ થયા તારીખ : ૧૯-૦૩-૨૦૧૫ . . . . . દિવસો – ૧૧૩

તા.૧૦-૦૭-૨૦૧૫ સુધીની આંકડાકીય માહિતી નીચે મુજબ છે.

લેખોની સંખ્યા – ૧૨

Views – ૧૯૪

પ્રતિભાવો – ૬

આ બ્લૉગને હું તા.૧૫-૦૮-૨૦૧૫ કે જે આપણો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ છે, ત્યાં સુધી ચાલુ રાખવા માગું છું. જો બ્લૉગની પરિસ્થિતિમાં કોઈ સુધારો નહિ વર્તાય તો વાસ્તવિકતાને સરઆંખો પર ચઢાવીને તેને નેટફલક ઉપરથી દૂર કરી દઈશ અને એનું દોષારોપણ મારા માથે સહર્ષ ઓઢી લઈશ.

સસ્નેહ,

– વલીભાઈ મુસા

સૂરએ હમ્દ – તરજુમો, પૃથક્કરણ, ગ઼ઝલ અને વીડિયો (વિવિધ સ્રોતેથી)

[મુસ્લીમોના ધર્મગ્રંથ ‘કુરઆને શરીફ’ ની પ્રથમ સૂરા “સૂરએ હમ્દ” યાને “સૂરએ ફાતિહા” એ સાર્વત્રિક એવી પ્રાર્થના (દુઆ) છે કે ગાગરમાં સાગરની જેમ એમાં ઘણી ખાસિયતો અને ખૂબીઓ સમાવિષ્ટ થયેલી માલૂમ પડશે. પ્રથમ નીચે અરબી ભાષા પણ ગુજરાતી લિપિમાં તેને મૂળ રૂપે આપ્યા પછી નીચે તેનો તરજુમો આપવામાં આવ્યો છે. આ બંને  લખાણોને  મારા મિત્ર કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસેની નવલકથા ‘પરિક્રમા’માંથી તેમના સૌજન્યથી લેવામાં આવ્યાં છે. મુસ્લીમો પોતાની રોજિંદી પાંચ નમાજોમાંની પહેલી અને બીજી રકાત (Unit)માં વાજીબ (ફરજિયાત)ની રૂએ આ સૂરાને પઢતા હોય છે.]

સુરએ હમ્દ 

બિસ્મિલ્લાહિર્ રહમાનિર્ રહીમ /

અલ્હમ્દો લિલ્લાહે રબ્બિલ આલમીન. / અર્રહમા નિર્રહીમ / માલેકે યવ મિદ્દીન / ઈય્યાક નઅબોદો, વ ઈય્યાક નસ્તઈન / એહદેનસ્સેરાતલ મુસ્તકીમ / સેરાતલ્લઝીન અન અમ્ત અલય્હિમ / ગયરિલ મગ્ઝૂબે અલય્હિમ વલઝ્ઝાલીન.

તરજુમો 

“શરૂ કરું છું અલ્લાહના નામથી જે ઘણો મહેરબાન અને ખૂબ જ રહમ કરવાવાળો છે.

સર્વે વખાણ અલ્લાહ માટે છે જે દુનિયાઓનો રબ (માલિક) છે. જે ઘણો જ મહેરબાન અને રહમ કરવાવાળો છે. જે કયામતના દિવસનો માલિક છે. અમે ફક્ત તારી જ ઈબાદત કરીએ છીએ અને તારી જ મદદ ચાહીએ છીએ. અમને સીધા રસ્તા ઉપર કાયમ રાખ. તે લોકોના રસ્તા પર કે જેમના પર તારી રહેમતો ઉતારી છે. ન કે તેઓના માર્ગ પર કે જેમના પર તારો ગઝબ ઉતર્યો હોય અને જેઓ અવળે માર્ગે ગુમરાહ થયા હોય.”

પૃથક્કરણ 

જો એવો સવાલ કરવામાં આવે કે કુરઆને મજીદની બીજી સુરાઓને છોડીને નમાઝમાં કિરઅતની શરૂઆત સૂરએ હમ્દ (અલહમ્દની સૂરા)થી જ શા માટે કરવામાં આવે છે ?

આ સવાલનો જવાબ એ છે કે સૂરએ હમ્દમાં ખૈર (ભલાઈ) અને હિકમતની જેટલી વાતો છે, તેટલી કુરઆને મજીદના બીજા કોઈ સૂરામાં નથી.

સૂરએ હમ્દની કેટલીક આયતોના અર્થનું પૃથક્કરણ :- અલ્લાહ તઆલાનો કૌલ છે.

અલ હમ્દો લિલ્લાહ : જેનાથી અલ્લાહે બંદાને ખૈર (ભલાઈ)ની જે તૌફીક આપી છે. આ તૌફીક આપવા માટે બંદાએ અલ્લાહનો જે શુક્ર અદા કરવાનું વાજિબ ફરમાવ્યું છે, તે શુક્ર અદા થાય છે.

રબ્બિલ આલમીન : આયતના આ ટુકડાથી અલ્લાહનાં વખાણ અને તેની બુઝુર્ગીના સ્વીકારની સાથોસાથ એ વાતનો સ્વીકાર થાય છે કે ખાલિક (પૈદા કરનાર) અને માલિક છે, તેના સિવાય બીજો કોઈ નથી.

અર રહમાનિર રહીમ : જેમાં અલ્લાહ તઆલા પાસે રહેમતની માંગણી અને તેની નેઅમતોનો ઉલ્લેખ છે, જે રહેમત અને નેઅમત અલ્લાહ તઆલાએ પોતાની મખલૂક ઉપર નાઝિલ ફરમાવી છે.

માલિકે યવ્મિદદીન : જેમાં ફરીથી જીવતા થવાનો સ્વીકાર, હિસાબ-કિતાબનો તેમજ સજા અને જઝાનો સ્વીકાર અને તેના હુકમનો સ્વીકાર છે. તેમાં એ વાતનો પણ સ્વીકાર કરવામાં આવે છે; જેવી રીતે તે દુનિયાનો માલિક છે, તેવી જ રીતે તે આખેરતનો પણ માલિક છે.

ઇય્યાક નઅબોદો : આ વાકયમાં અલ્લાહની નઝદીકી મેળવવાની ઇચ્છા વ્યકત કરવામાં આવી છે. અને એ વાતનો પણ સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે કે (બંદાનાં) બધા જ કાર્યો ફકત અલ્લાહ માટે જ છે. ગૈરૂલ્લાહ (અલ્લાહ સિવાય બીજા) કોઈના માટે નથી.

વ ઇય્યાક નસ્તઈન : આ વાકયમાં અલ્લાહ તઆલાએ બંદાઓને ઇબાદતની જે તૌફીક આપી છે, તેમાં વધારો કરવાની વિનંતી કરી છે. તેમજ અલ્લાહે તેના બંદા ઉપર જે મહેરબાનીઓ કરી છે, તે મદદ અને રક્ષણ આપવાનું સતત ચાલુ રાખવાની વિનંતી છે.

એહદેનસ્સેરાતલ મુસ્તકીમ : આ વાકયમાં આદાબે ઇલાહી તેમજ અલ્લાહની રસ્સીને મજબૂતીથી પકડી રાખવા (ની તૌફીક મળવા)ની વિનંતી તેમજ અલ્લાહની અઝમત અને કિબ્રિયાઈની મઅરેફતમાં વધારો કરવાની ગુઝારિશ કરવામાં આવી છે.

સેરાતલ્લઝીન અન્‍અમ્ત અલયહિમ : આ વાકયમાં આવતી દુઆમાં રગબત (ચાહના)ની તાકીદ કરવા માટેની છે. જેમાં અલ્લાહની એ નેઅમતોનો ઝિક્ર છે, જે અલ્લાહે પોતાના અવલિયાઓને અતા કરી હતી અને તેમના જેવી નેઅમતો આપવા માટેની દરખાસ્ત (દુઆ) કરવામાં આવી છે.

ગયરીલ મગઝુબે અલયહિમ : આ શબ્દોમાં એ દુશ્મનોથી અલ્લાહ પાસે એ બાબતોમાં રક્ષણ માગવાની દુઆ કરવામાં આવી છે જે દુશ્મને ઇલાહી અને  અલ્લાહના હુકમની નાફરમાની કરે છે. (અને ગુમરાહીમાં ભટકેલા છે) એ બંનેમાં પોતાની ગણત્રી ન થાય.

વલઝઝાલીન : આ છેલ્લા શબ્દોમાં એ વાતથી રક્ષણ માગવામાં આવ્યું છે કે તે (સૂરા પડનાર) એ લોકોમાંથી ન થઈ જાય કે જે લોકો અલ્લાહના માર્ગથી ભટકી ગયા હોય છે. અને પોતે એમ માની રહ્યા હોય છે કે (સમજતા હોય છે કે) પોતે નેક કામ કરી રહ્યા છે.

આમ આ સૂરામાં તમામ ભલાઈના હુકમો તેમજ દુનિયા અને આખેરતની તમામ હિકમતનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જે બીજા કોઈ સૂરામાં જોવા મળતી નથી.

[હાજી નાજી લાયબ્રેરીના બ્લૉગના સૌજન્યથી ઉપરોક્ત પૃથક્કરણ અહીં નકલ કરવામાં આવ્યું છે.]

 ગ઼ઝલ

કુરઆનિક સંદેશ (સૂરએ હમ્દ) – જનાબ ‘દીપક’ બારડોલીકર

ફ્કત અલ્લાહના માટે અતિ ઉત્તમ પ્રશંસાઓ;
ભલાઈ, બંદગી ભકિત અને  છે સર્વ ગુણગાનો.

બહુ સુંદર, અનુપમ સર્વ સૃષ્ટિનો જે સર્જક છે;
સકળ સંસારનો માલિક, દશે દિશાનો જે શાસક છે.

કણેકણ પર દયાદૃષ્ટિ છે તેની,  તે દયાળુ છે;
કરૂણાવંત છે મોટો અને બેહદ કૃપાળુ છે.

કયામતના દિવસનો તે ફકત છે એક તે આકા;
નહીં ત્યાં અન્ય કોઈની લગીરે ચાલશે આજ્ઞા.

અમે કરીએ છીએ બસ બંદગી તારી, ફકત તારી;
તમન્ના છે, મળે તારો જ ટેકો ને મદદ તારી .

ખુદાવંદ,  તું રસ્તો ચીંધજે સીધો સફળતાનો;
હૃદયની શુદ્ધતાનો, ભવ્ય ઇન્સાની મહત્તાનો.

સુભાગી એ જનોને ચીંધજે  એ રસ્તો કે જેઓ પર;
થઈ તારી કૃપાવર્ષા, રહી મીઠી નજર અકસર.

નથી ઇચ્છા મળે તે દુર્જનોના દુષ્ટ રસ્તાઓ;
વરસતી જેમના પર રહી તવ કોપ જ્વાળાઓ.

ખપે ના તેમનો મારગ, થયા બર્બાદ જે લોકો;
ગયા અવળી દિશામાં ને થયા બર્બાદ જે લોકો.

– * જનાબ “દીપક” બારડોલીકર (‘આબે કૌસર’ના સૌજન્યથી)
[‘બઝમે વફા’ બ્લૉગના આભારસહ)

* (અહીં ક્લિક કરવાથી  ગ઼ઝલકારનો પરિચય મેળવી શકાશે.)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર)

ધ્યાનાકર્ષક નોંધ :-

[સર્વધર્મ સમભાવના આદર્શને ઉજાગર કરતું અને કેટલીક ગેરસમજોને સ્વયં સ્પષ્ટ કરતું હિંદુ પંડિત સ્વામી લક્ષ્મીશંકર આચાર્યનું ઈસ્લામ અને હિંદુ ધર્મનું તુલનાત્મક મનનીય પ્રવચન આ વિડિયો ટ્યુબ દ્વારા શ્રવણ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જેમાં આ લેખમાંના ‘સૂરએ હમ્દ’ ઉપરની તલસ્પર્શી છણાવટ પણ તેઓશ્રીના સ્વમુખે સાંભળવા  મળશે. – સંપાદક]     

યે શરીફોંકા મોહલ્લા હૈ, યે ઇન્ડિયા હૈ ! – નવીન બેન્કર

બે મહિના માટે અમે (એટલે કે હું અને મારાં પત્ની) અમદાવાદ ગયાં હતાં. વતનની યાદ, વતનના દોસ્તો, પાડોશીઓને મળવા, જૂની યાદોને તાજી કરવા અને શિયાળામાં ત્યાં મળતાં તાજાં શાકભાજી ખાવાની અમારી જિજીવિષા તથા ડિસેમ્બર-જાન્યુઆરીમાં અમદાવાદમાં ગુજરાતી રંગભૂમિનાં નવાંનવાં નાટકો, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ યોજિત પરિસંવાદો, લેખકો-કવિઓ-ગઝલકારોની મુલાકાતો, મનપસંદ પુસ્તકોની ખરીદી- આ બધું મને ગમે છે. રીંગણ-મોગરી, ચોળી કે જામફળનું ગળચટું  શાક મને ત્યાં જ મળે છે.

પચાસેક વર્ષ પહેલાં, અમદાવાદથી બારેક માઈલ દૂર, શાંત સ્થળે અમે બે ડોસા-ડોસી નિવૃત્ત જીવન શાંતિપૂર્ણ રીતે વિતાવી શકીએ એવું એક બેડરૂમ-રસોડાનું ઘર એક સોસાયટીમાં બંધાવેલું. કાળક્રમે પછી તો અમેરિકા આવવાનું થયું અને એ નાનકડું ઘર, સમૃદ્ધિ વધતાં, બે માળના બંગલામાં ફેરવાઈ ગયું. નીચેના વિશાળ ખંડની દિવાલો પર, નટનટીઓ સાથેના ઇન્ટર્વ્યૂઝની તસ્વીરો, મેં ભજવેલાં નાટકોના ફોટાઓની ૮” બાય ૧૦” ની ફ્રેમો વગેરે લટકાવીને હું મારા મિથ્યાભિમાનને પોષતો ભૂતકાળની સ્મૃતિઓમાં જીવું છું.

આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી હું ‘યે શરીફોં કા મોહલ્લા હૈ !’ની કથા પર આવું છું.

મારી સામેના બંગલાના નીચેના બે રૂમ નોકરી કરતી ચાર યુવાન છોકરીઓને ભાડે આપેલા છે. વીસથી માંડીને પચીસ વર્ષની વયની આ દીકરીઓ સવારે નવ વાગ્યે નીકળી જાય અને સાંજે સાત વાગ્યે પાછી ફરે. સામસામાં બારણાં એટલે અમે એકબીજાંને જોઈએ, પણ પરિચયના અભાવે હજી ‘હાય-હેલો’ કરવા જેવા સંબંધો અમારી વચ્ચે વિકસેલા ન હતા.

એક દિવસે  તેમાંની એક દીકરી એમના ઘરની ચાવી આપવા મારી પત્ની પાસે આવી હતી, ત્યારે મારી પત્નીએ એને બેસાડીને ચાપાણીનો વિવેક કરેલો. એ વખતે દિવાલ પરની નટનટીઓ સાથેની અમારી તસ્વીરો જોઈને એને અહોભાવની લાગણી થઈ અને પછી તો ચારેય જણીઓ સાંજે જૉબ પરથી આવીને અમારા ઘરે જ અડિંગો જમાવે. હુંય એમને અમેરિકાની ગળચટ્ટી વાતો કરીને હસાવું. ક્યારેક એ લોકો અમારી સાથે જમી પણ લે. એમ અમારો સંબંધ બંધાયો. મને એ દીકરીઓ ‘દાદુ’ કહે.

એક દિવસ સવારના પહોરમાં સામેના ઘરના ઓટલા પર સોસાયટીના મદ્રાસી ચેરમેન અને પંજાબી સેક્રેટરીએ આવીને શોરબકોર કરીને તથા ઘાંટા પાડી પાડીને પેલી છોકરીઓને ઉદ્દેશીને કહ્યું, ‘યે શરીફોંકા મોહલ્લા હૈ…યહાં ઐસા નહીં ચલેગા…તુમ લોગ તો ધંધા કરતી હો.’ …વગેરે…વગેરે…

આવા સમયે મોટાભાગે પાડોશીઓ ચૂપ રહેવાનું પસંદ કરતાં હોય છે, પણ હું ચૂપ ન રહી શક્યો. હું સામેના બારણે ગયો અને મદ્રાસી ચેરમેનને આ શું થઈ રહ્યું છે એની પૃચ્છા કરી.

‘ગઈકાલે રાત્રે એક યુવાન છોકરો મોટરસાઇકલ પર આવેલો અને આખી રાત આ ઘરમાં રહ્યો. વહેલી સવારે રિક્ષામાં આમાંની એક છોકરી સાથે જતો રહ્યો છે અને એની મોટરસાઇકલ પણ અહીં જ પાર્ક કરતો ગયો છે. સોસાયટીના ચોકીદારે ફરિયાદ કરી છે. એટલે અમારે તો સોસાયટીનું નામ બદનામ ન થાય એ માટે આ ‘કચરો’ સાફ કરવો જ પડે ને !”- લુંગીમાસ્તર એવા એ મદ્રાસી ચેરમેને મને વાત સમજાવી.

રૂમમાં એક જ છોકરી હતી. બીજી બે છોકરીઓ હોળી મનાવવા એમના ગામડે ઉદેપુર બાજુ ગઈ હતી. રૂમવાળી છોકરી થરથર ધ્રૂજતી અને રડતી હતી. મેં એને શાંત પાડી અને પછી એણે કહ્યું,‘પેલી બે જણી તો બે દિવસથી હોળી મનાવવા ગામડે ગઈ છે. હું અને શીતલ ઘરમાં એકલાં જ હતાં. શીતલની તબિયત બરાબર ન હતી એટલે એણે એના માસીના દીકરાને ફોન કરીને રાત્રે બોલાવેલો. સામાન્ય ઉપચારોથી એની તકલીફ દૂર ન થઈ એટલે વહેલી સવારે કંદર્પ ઓટોરિક્ષા બોલાવીને શીતલને વલ્લભવિદ્યાનગર તેને મૂકવા ગયો છે અને એની મોટરસાઇકલ અહીં જ પાર્ક કરેલી છે.’

મેં એ મદ્રાસી લુંગીમાસ્તરને કહ્યું, ‘હું આ છોકરીઓને ઓળખું છું. સારા ખાનદાન ઘરની આ દીકરીઓ નોકરી કરતી એકલી રહે છે. બે રૂમના આ ઘરમાં પાતળી ગોદડીઓ પર પડી રહે છે. ઘરમાં પલંગ કે સારી પથારીઓ સુધ્ધાં નથી. છતાં તમને એવું લાગ્યું હોય તો તમારે એમને રાઈટીંગમાં નોટિસ આપવી જોઇએ. એમના ઘરમાલિકને જણાવવું જોઈએ. આજુબાજુવાળાં પાડોશીઓને પૂછપરછ કરવી જોઈએ અને પછી કંઈ તથ્ય લાગે તો સૌજન્યપૂર્વક પગલાં (Action) લેવાય. અને…હજી પેલી છોકરી અને એના કહેવાતા બોયફ્રેન્ડ કે માસીના દીકરાને તો તમે સાંભળ્યાં જ નથી. આમ આ રીતે સવારના પહોરમાં નીતિ અને ચારિત્ર્યના રખેવાળ બનીને ‘તુમ ધંધા કરતી હો’ જેવા હીન શબ્દપ્રયોગ કરીને કોઈ સ્ત્રી ઉપર આક્ષેપ મૂકવાનો તમને કોઈ અધિકાર નથી.’

પછી તો પેલો મદ્રાસી અને પંજાબી મારી પર જ તૂટી પડ્યા. ‘જુઓ નયનકુમાર, તમે બે માસ માટે અમદાવાદ આવ્યા છો; તો શાંતિથી ચૂપચાપ રહો. અમારી વાતમાં તમારે પડવાની જરૂર નથી. તમારે અમેરિકામાં ગમે તેમ ચાલતું હશે. અહીં નહીં ચાલે. યે તો શરીફોંકી બસ્તી હૈ….નાહક પોલીસકેસના બખેડામાં ફસાઈ જશો તો તમારી રીટર્ન ટિકિટ કેન્સલ કરાવવી પડશે…’ વગેરે…વગેરે…

પછીની વાત ટૂંકી છે. પેલો છોકરો એની મોટરસાઇકલ લેવા આવ્યો તો એને લેવા ન દીધી. અઠવાડિયા સુધી ધક્કા ખવડાવ્યા. પેલી શીતલ તો પાછી સોસાયટીમાં આવી જ નહીં. બાકીની બે પણ ડરની મારી ચાલી ગઈ.

બિચારી ચારેય ચકલીઓ ઊડી ગઈ. માળો ખાલી થઈ ગયો.

હજી આપણી માનસિકતા બદલાઈ નથી. એકલી રહેતી સ્ત્રીને કોઈ પુરુષ મળવા આવે, તો એ સ્ત્રીના ચારિત્ર્ય પર કાદવ ઉછાળવામાં આવે છે. અમેરિકામાં પણ આપણાં દેશી બૈરાંની માનસિકતા આવી જ છે. એકલી રહી ને જૉબ કરતી કોઇ અપરિણીત કે ડાયવોર્સી સ્ત્રીના ઘેર કોઈ પુરુષમિત્ર આવે તો પડોશમાં રહેતી મંછાડોશીઓ કાનફૂસિયાં કરે જ છે અને મંદિરો કે સિનિયર્સની મિટીંગોમાં ઝેર ઓકતી જોવા મળે છે.

મને હજુ એ નથી સમજાતું કે પુખ્ત વયનાં સ્ત્રીપુરુષ નિર્દોષભાવે એકબીજાંને મળતાં હોય તો કહેવાતા એ ચોખલિયાં લોકોનાં ધર્મ અને સંસ્કૃતિનું કયું આભ તૂટી પડે છે ?

અહીં અમેરિકામાં પણ એક સ્ત્રીમિત્રને મળવા એના એપાર્ટમેન્ટ પર જઈ નથી શકાતું. એના એપાર્ટમેન્ટની બહાર કોઈ રેસ્ટોરન્ટના પાર્કીંગ લોટમાં એની રાહ જોવી પડતી હોય છે. પછી એને ફૉન કરીને જાણ કરતાં એ ચાલીને બહાર આવીને કારમાં બેસી જાય છે.

-નવીન બેન્કર

નોંધ :- અત્રે પાત્રોનાં નામ બદલવામાં આવ્યાં છે.

કારની બારી અને વરસાદ (એક અવલોકન) – સુરેશ જાની

[છેલ્લાં છએક વર્ષથી શ્રી વલીભાઈ મુસા આ લખનારના મિત્ર બની ગયા છે. એ મિત્રતાની શરૂઆત એકમેકના બ્લૉગ પરનાં લખાણોના વાંચનથી થઈ હતી. પરંતુ ૨૦૧૦માં તેમને પહેલી વખત સદેહે મળવાનો મોકો મળ્યો, ત્યારે એ પ્રેમાળ માણસ મને કાણોદર લઈ જઈને જ જંપ્યા. એ મુલાકાતમાં માત્ર વલીભાઈની સજ્જનતા જ નહીં; કાણોદરની માનવતાથી ભરેલી મહેંક પણ અનુભવાયા વિના ન રહી. હવે જ્યારે વલીભાઈ કાણોદરના સમાજના લાભાર્થે તથા સમસ્ત ગુજરાતી અને વિશ્વસમાજના હિતમાં, માનવતાના સંદેશ લહેરાવવાના પાક ઈરાદાથી, ‘જીવો અને જીવવા દો’ ના શીર્ષક-સંદેશવાળા તેમના નવા બ્લોગ ‘માનવધર્મ’ સાથે ગુજરાતી નેટ જગતમાં એક આવકાર્ય પદાર્પણ કરી રહ્યા છે; ત્યારે માનવ જીવનને ઉર્ધ્વમુખી બનાવવા પ્રેરણા આપતા મારા એક જૂના લેખથી આ સ્તુત્ય પદાર્પણને આવકારું છું. –  સુરેશ જાની]

કારની બારી અને વરસાદ

આ પાણીનાં ટીપાંઓની વાત છે. અમે ગરાજમાંથી ગાડી બહાર કાઢી. બહાર ઝરમર ઝરમર વરસાદ વરસતો હતો. બારીના કાચ પર ટીપાં બાઝવા લાગ્યાં. નવું ટીપું પડે અને નીચે નીતરતાં, કાચ પર જામેલાં ટીપાંઓને સાથે લેતું જાય. જેમ જેમ એમની વસ્તી વધે, તેમ તેમ રેલો મોટો થતો જાય, અને પછી તો નાનકડો ઝરો બની સડસડાટ નીચે ઊતરી જાય. પાર્કિંગમાં ઊભેલી કારમાંનું આ દર્શન અગાઉ પણ ઘણી વાર થયું હતું.

અમારી કાર શેરીના રસ્તાથી બહાર, મુખ્ય રસ્તા પર આવી અને પૂરપાટ ઝડપે આગળ ધસવા માંડી.

અને એક નવો જ નજારો સર્જાવા લાગ્યો. ધસમસતા પવનના જોરે, હવે એ રેલો થોડોક વાંકો ફંટાવા લાગ્યો. ગુરૂત્વાકર્ષણના એકમાત્ર બળના સ્થાને પવનના ઝપાટાનું નવું બળ ઊમેરાયું હતું.

ગાડી હવે હાઈવે પર આવી ગઈ હતી. કલાકના સાઠ માઈલની ઝડપે ચાલતી ગાડીના પ્રતાપે, પવને પણ પ્રભંજનરૂપ ધારણ કર્યું હતું. પાણીનાં ટીપાં અને રેલા આ બે બળના પ્રતાપે મુક્ત બની ગયાં. બ્રાઉનિયન મોશન જેવી રમતનો માહોલ ખડો થઈ ગયો. હવે અવનતિનું સ્થાન આનંદભરી રમતે લીધું હતું. સજીવ બની ગયાં હોય, તેમ એમની રમત એ જોવા લાયક લ્હાવો બની ગઈહતી.

કુદરતનો સામાન્ય નિયમ અચૂક અવનતિને જ પોષતો હોય છે. ગુરૂત્વાકર્ષણનું બળ નીચે પાડે,પાડે ને પાડે જ. જીવન અચૂક મૃત્યુ તરફ જ ગતિ કરતું રહેવાનું. એમાં કોઈ મીનમેખ ફરક ન જ હોય.

પણ આગળ ધસવાની ગતિ, ઉન્નત ગતિ, ચોગમ દુર્ગમ અંધકારની વચ્ચે ઝગમગતા, નાનકડા કોડિયાનો પ્રકાશ, જીવનના એક નાના ટુકડાને – ઓલ્યા નાચીજ પાણીના બિંદુ જેવા તેના હિસ્સાને – એક એવું પરિમાણ આપી શકે, કે એ વળાંક ઓલી પાણીની રમત જેવો રમણીય હોઈ શકે. ભલે એ રમત પણ ક્ષણજીવી રહેવા સર્જાઈ હોય; ભલે એ બ્રાઉનિયન મોશનનો અંતિમતબક્કો પાણીને ધરાશાયી જ કરવાનો હોય; ભલે એક રમતિયાળ રેલો ઓગળી જાય અને બીજો એનું સ્થાન લે. પરંતુ એ નાનકડી રમતની પણ એક ગરિમા હતી. એક સુંદરતા સાકાર બની નિરાકાર થઈ ગઈ હતી. એના ક્ષણિક  અસ્તિત્વનોય એક રૂઆબ હતો.

અને જીવનના આવા નાના નાના ઝબકારાઓની રમત થકી જ તો ઉત્ક્રાંતિનો પ્રવાહ મંદ પણ અવિરત ગતિએ આગળ ધપતો રહે છે ને ?

કારની બારી પરનો પાણીનો રમતિયાળ રેલો………જીવનની એક મધુરિમાનો સંદેશ. કાણોદરની જનતા અને તેના મોભીઓ માટે વિચારવા લાયક એક સંદેશ.

કાણોદરનાં સૌ નાનાંમોટાં ટીપાં ભેગા મળી પ્રગતિ અને ઉચ્ચ જીવનધારાના વિચાર-વર્તનના ઝપાટે સતત પ્રગતિ કરતાં રહો. કલ્યાણમય જીવન અને સમાજનું સર્જન કરતાં રહો.

નીચે બે  લિંક આપવામાં આવ્યા છે; જે પૈકી ‘માનવતાની મેરેથોન’ એ અંગ્રેજી Video Tube છે, જેને સંપૂર્ણ જોવાની ભલામણ  કરવામાં આવે છે અને ‘જીતુ-રેહાના’  એ PDF માં ગુજરાતી લેખ છે. મને વિશ્વાસ છે કે આ બંને સામગ્રી આપ વાચકોના  માનવ્ય-ભાવને સ્પર્શ્યા સિવાય રહેશે નહિ.


(૧) માનવતાની મેરેથોન

(૨) જીતુ-રેહાના – એક મનનીય  સત્ય ઘટનાત્મક લેખ

ચાલો ત્યારે, હાલ પૂરતો રજા લઉં છું. ભવિષ્યે વલીભાઈના આ બ્લૉગ ઉપર કોઈક કૃતિના માધ્યમે મળતો રહીશ. આપ વાચકોમાંથી કોઈને મને મળવાની વહેલી ઇચ્છા થાય તો મારા બ્લૉગ ‘સૂરસાધના’ અને ત્યાંથી મારા અન્ય મનપસંદ બ્લૉગ્ઝની મુલાકાત લઈ શકો છો.

તથાસ્તુ.

ભવદીય,
સુરેશ જાની