વ્યક્તિવિશેષ

(૫૦૫) “મલાલાને (નોબલ પુરસ્કાર સ્વીકારતાં) : પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૧૨)

William’s Tales (Bilingual Multi Topic Reads)

મલાલાને (નોબલ પુરસ્કાર સ્વીકારતાં)

(ભાવાનુવાદ)

એ.કે.૪૭ની ગોળીઓની વર્ષા તણી એ રમઝટે,
સ્વાત, પાકિસ્તાનના એ દાંતાળા મારગડે,
એકલાઅટૂલાએ જ્યાં ધૈર્ય ધરવું કઠિન,
એવા વનરાવને એ નાનકડી કિશોરી,
નિજ વૅનમાં,
હુમલા સામેના પ્રતિકાર તણો પડકાર ઝીલી લે
ને ન થાય આધીન એ ઘાતકી ઘેલછાઓને;
બની નિ:સંકોચ
અને વળી મુક્ત વિશ્વ તણા મુક્ત માનવીની જ્યમ
રહી નિર્ભયા, ન જરાય ઝૂકતી !
ઊભી રહી અડીખમ વૈષમ્ય સામે સ્મિતસહ
અને ચીંધ્યો મારગ સાવ સાચો જગતને;
શાંતતા અને અધિકાર રક્ષવા,
રહી ઊભી ટટ્ટાર નતમસ્તકે
અને બોલાવ્યો જયજયકાર –
જ્ઞાન, શાંતિ અને જ્યોતિ તણો;
વળી જુલમગાર અને રક્તપાતી શાસન તણા
અંધારા પ્રદેશ મહીં, થઈ મશાલ તું ઊભરી !

– વલીભાઈ મુસા (ભાવાનુવાદક)

* * * * *

To Malala (On receiving the Nobel prize)

Among the bullety bushes of AK 47
where it’s hard to be composed and one
at a forked road in Swat, Pakistan
a tiny girl when attacked in a van
chose to resist…

View original post 546 more words

અતુલના સ્વપ્નદૃષ્ટા શ્રી બી.કે. મઝમુદાર- શ્રી બી.કે.સાહેબની માનવતા

                                        અતુલના સ્વપ્નદૃષ્ટા શ્રી. બી.કે.સાહેબની માનવતા.

IMG_1120

શ્રી બલ્લુભાઈ કૃષ્ણલાલ મજમુદાર ધી અતુલ પ્રોડક્ટ્સના જનરલ મેનેજર તરીકે કર્મચારીઓમાં તેઓ  ‘ બી.કે.’સાહેબ’ના હુલામણા નામે જાણીતા હતા. તેમના જીવનનાં અનેકવિધ ઉજ્જ્વળ પાસાંઓ છે. તેમના એક પાસાનો ઉલ્લેખ તેમને અંજલીરૂપે  રજૂ કરું છું.

આ પ્રસંગ છે ૧૯૫૭-૫૮નો. અતુલના કામદારોનો પગાર તે દિવસોમાં દર મહિનાની સાતમી તારીખે થતો,અને તે દિવસ પગાર સુદ સાતમ તરીકે કામદારોમાં જાણીતો હતો.અતુલમાં તે વખતે આશરે ૨૦૦૦ – ૨૫૦૦  કામદારો કામ કરે.પગારને દિવસે બધા જ કામદારો પગાર લેવા કેશ ઓફીસે આવે તો પ્રોડક્ષન કામમાં વિક્ષેપ પડે અને બીજી બાજુ કેશ ઓફીસ આગળ મોટું ટોળું ભેગુ થાય અને ઓફીસના કામકાજમાં ખલેલ પહોંચે. આથી કંપનીએ વ્યવસ્થા કરેલી કે,ટાઈમ કીપર ખાતાનો સ્ટાફ દરેક ખાતામાં જઈ દરેક કામદારને તેની પગારની સ્લીપ વહેંચી આવે. આ સ્લીપમાં કામદારનું નામ, તેના ખાતાનું નામ,પગારનો મહિનો,પગારની રકમ, તેમાંથી મહિના દરમ્યાન પગાર પેટે એડવાન્સ ઉપાડેલી રકમ બાદ કરી છેલ્લે પગાર પેટે ચૂકવવા પાત્ર રકમ આંકડામાં તેમજ શબ્દોમાં લખવામાં આવે.સ્લીપ જોઈ તેમાં કંઈ ભૂલચૂક હોય તો તે કામદાર ટાઈમ કીપરની ઓફીસમાં જઈ તે મુજબ સુધારો કરાવી આવે, અને બપોરે લંચ પછી કૅશ ડિપાર્ટમેન્ટના   માણસો કૅન્ટીન હૉલમાં સ્લીપ મુજબ પગાર ચૂકવે.

એક કામદાર જીગલો ગાંડો.ખરું નામ તો યાદ નથી; પરન્તુ જીગલો ગાંડો તરીકે સૌ તેને જાણે. તે ગાંડો તો નહિં પરન્તુ  સ્વતંત્ર સ્વભાવનો અને કૈંક ધૂની તથા માનસિક નબળાઈ  હોવાને લીધે લોકો તેને ગાંડો કહે.ઈશ્વર જેને માનસિક વિકૃતિ આપે છે તેને તેના બદલામાં અખૂટ શક્તિ આપે છે. જીગલામાં પણ શક્તિનો અખૂટ ભંડાર હતો. ચાર ચાર વ્યક્તીઓના  કામ એ એકલો સહજમાં કરી નાંખે.

જીગલાએ પગાર પેટે રકમ એડવાન્સમાં ઉપાડેલી હોવાથી તેની પગાર સ્લીપમાં  ફક્ત ૪ (ચાર) રૂપિયા થતા હતા.સ્લીપ સવારના તેના હાથમાં આવી ગઈ હતી. તે ઝાઝું તો ભણ્યો નહોતો પરન્તુ દુનિયાદારીએ તેને હોંશીયાર બનાવ્યો હતો.લખતાં તો ઝાઝું આવડે નહી તેથી આંકડા ૪ ની જોડે મીંડું કરી  ૪ ના ૪૦ કરી દીધા.

બપોરે પગાર લેવા ગયો અને પગાર પેટે રૂ.૪૦ની ચુકવણી  કૅશીઅર ચંદુભાઈ બેન્કરે કરી દીધી. પગારની વહેંચણી પુરી કરી કૅશ ડિપાર્ટમેન્ટના માણસો કૅશરૂમમાં કૅશ  મેળવવા (ટૅલી )કરવા બેઠા.હિસાબ મળે નહિં, રૂ.૩૬ ની ભૂલ આવે. સ્લીપોનો સરવાળો વારાફરતી દરેક જણાએ કરી જોયો. ભૂલ પકડાય નહી કૅશ ડિપાર્ટમેન્ટના બધા સ્ટાફને પરસેવો છૂટી ગયો.કારણ કે એકાઉન્ટસ ડિપાર્ટમેન્ટના હેડ શ્રી બી.ડી. પટેલ સાહેબની ધાક જબરી.ખાતાવાર લેજર ચેક કરી જોયાં,પગારની સ્લીપો ચેક કરી રૂ. ૩૬ નો મેળ પડે નહી. હિસાબ મેળવ્યા વગર ઘેર જવાય નહિં. હિસાબ મેળવતાં રાતના આઠ વાગ્યા.

શ્રી ઠકોરભાઈ કૅશીઅર જરા શાણા અને સમજુ. તેમણે કહ્યું  લેજરના આંકડા કરતાં સ્લીપોના આંકડાની ગણતરીમાં ફેર આવે છે. સ્લીપોનો સરવાળો વધુ આવે છે તેથી ભૂલ પગારની સ્લીપોમાં જ છે. સૌથી મોટું ખાતું એઝો પ્લાન્ટનું માટે એઝો ખાતાની ૨૫ – ૨૫ સ્લીપો જુદા જુદા માણસોને આપો અને આંકડા અને શબ્દોની રકમ ચેક કરો. આમ કરવાથી જીગલાની સ્લીપમાં આંકડામાં ૪૦ અને શબ્દોમાં ચાર.કેશીયરે ઉતાવળમાં આંકડો ૪૦ જોયો અને પેમેન્ટ કરી દીધું.શબ્દોમાં રકમ જોઈ નહિં.આમ રૂ ૪ ની જગ્યાએ રૂ ૪૦ ચુકવી દીધા.આમ રૂ ૩૬ ની રકમનો ભેદ મળી ગયો.બધાને હૈયે ટાઢક થઈ. બીજે દિવસે જીગલાને બોલાવી તપાસ કરી તેની પાસેથી પૈસા વસૂલ કરીશું કહી સૌ ઘેર ગયા.

બીજે દિવસે ૮મી એ શનિવાર હતો. પગાર હાથમાં આવ્યો તેથી જીગલો તો રાજાપાઠમાં. કામ પર આવ્યો નહિં. ત્રીજે દિવસે તારીખ ૯મી એ રવિવારની રજા.આ બાજુ સ્ટાફમાં ગભરામણ. એકાઉન્ટ્સના  ચોપડા તો ક્લીઅર કરવા જ પડે.  શ્રી બી.ડી. પટેલસાહેબને વાત કરવાની કોઈની હિંમત નહિં. કૅશ ડિપાર્ટમેન્ટની જવાબદારી શ્રી ચંદુભાઈ બૅન્કર સંભાળે. તેથી તેમણૅ હિંમત  એકઠી કરી. સૌને સાથે લઈને શ્રી બી.ડી.પટેલસાહેબને વાત કરી. તેમણે  પહેલાં તો બધાની ની ધૂળ કાઢી નાંખી, અને ઘટતી રકમ રૂ. ૩૬ દરેક્ના પગારમાંથી કાપી મૂકી દેવાની તાકીદ કરી. શ્રી બી.ડી. પટેલસાહેબનો કડપ એવો કે તેમની સામે કોઈ ચું કે ચાં કરી ના શકે .સૌ વીલા  મોઢે શ્રી પટેલ સાહેબની ઑફીસમાંથી બહાર આવ્યા. સામે શ્રી બી.કે.સાહેબ મળ્યા. બધાના મોઢાં પડી ગયાં હતાં તેથી શ્રી બી.કે. સાહેબે સહજ જ પૂછ્યું,કૅશ ડિપાર્ટમેન્ટનો બધો  જ સ્ટાફ  કેમ અહીં ? શું બાબત છે ? કોઈ પ્રશ્ન છે ?  શ્રી ચંદુભાઈ બૅન્કરે વિગતે વાત કરી. બી.કે. સાહેબે શાંતિથી વાત સાંભળી અને કહ્યું કે જીગલો કામ ઉપર આવે ત્યારે મારી પાસે બોલાવજો. ત્યારે બધાના જીવમાં જીવ આવ્યો.

તારીખ ૧૦મી ને સોમવારે જીગલો કામ ઉપર આવ્યો.કોઇ પણ જાતના ભય અને સંકોચ વગર કામે લાગી ગયો. લગભગ સવારના નવ સવાનવ વાગે એકાઉન્ટસ ઑફીસમાંથી  એઝોપ્લાન્ટમાં  ફોન આવ્યો કે જીગલાને શ્રી બી.કે. સાહેબ બોલાવે છે, માટે તેને મોકલી આપો.બીજા કામદારોને જીગલાના પગારના ગોટાળાની ખબર નહિં.સૌને એમ કે સાહેબને કંઈ કામ હશે તેથી તેને બોલાવતા હશે. જીગલો શ્રી બી.કે. સાહેબની ઑફીસે પહોંચી ગયો. શ્રી બી.કે. સાહેબની ઑફીસમાં એક બાજુથી જીગલો અને બીજી બાજુથી શ્રી ચંદુભાઈ બૅન્કર અને શ્રી  ઠાકોરભાઈ દેસાઈ એક સાથે જ દાખલ થયા.

જીગલો શ્રી બી.કે. સાહેબને સલામ કરી એક બાજુ ઉભો રહ્યો એટલે શ્રી બી.કે. સાહેબે કહ્યું, આવો જગુભાઈ.
(શ્રી બી.કે. સાહેબ હંમેશાં દરેકને માન પૂર્વક જ બોલાવતા.)

ચંદુભાઈ બૅન્કરે પગારની સ્લીપ શ્રી બી.કે. સાહેબને બતાવી કેવી છેતરપીંડી કરી છે તે જણાવ્યું.

શ્રી બી. કે. સાહેબે જીગલા તરફ ફરી તેને સ્લીપ બતાવી પુછ્યું,
આ સ્લીપ તમે ચેક ચાક કરી સુધારી છે ?

સ્લીપ જોઈને હાથમાં લઈ એ બોલ્યોઃ સાહેબ મને લખતાં નીં આવડે.આ મીંડું મેં મૂક્યું છે. સાવ સાહજીકતા અને નિર્દોષતાથી તેણે જણાવ્યું.

એવું કેમ કર્યું ?
તદ્દન નિર્દોષ, નિષ્કપટ અને  ભોળાભાવે તેણે જવાબ આપ્યો.
કેમ સાબ, ખાવા નીં જોવે ?
ચાર રૂપિયામાં આખો મહિનો કેં  કરી ખાવું ?
એટલે ચોરી કરવાની ?
મેં ચોરી કાં કરી ?
(તેને મન  ચોરી એટલે રાત્રે કોઈના ઘરમાં પેસી ચોરી કરવી એને ચોરી કરી કહેવાય.)
આને ચોરી જ કહેવાય.
તો પગારમાંથી કાપી લેજો.
એટલી જ સહજતાથી અને નિર્દોષભાવે ચોરીની કબૂલાત
શ્રી ચંદુભાઈ અને શ્રી ઠકોરભાઈના હૈયે ટાઢક થઈ.
આ માણસની નિખાલસતા અને નિર્દોષતા ઉપર શ્રી બી.કે. સાહેબ હસી પડ્યા, અને બોલ્યાઃ સારૂં જગુભાઈ જાવ. હવેથી આવું કરતા નહિં. અને જીગલાએ ત્યાંથી વિદાય લીધી.પછીચંદુભાઈ અને ઠાકોરભાઈ તરફ ફરી કહ્યું”ચાર રૂપિયામાં તે બીચારો શું કરે ?  મારી સિગારેટનું બીલ જ માસિક ૫૦ રૂપિયા છે. આ લો રૂ. ૩૬ .” એમ કહી ખિસ્સામાંથી રૂ. ૩૬  કાઢી આપ્યા અને તેના પગારમાંથી આવતે મહિને કાપશો નહિં  તેમ જણાવ્યું.
આવા ઉદાર અને માનવતાવાદી હતા શ્રી . બી.કે. સાહેબ.

સમાપ્ત.

( પ્રકાશિત; “અખંડ આનંદ “માસીક  મૅ,  ૨૦૧૦)
લેખકઃ  ઉમાકાન્ત વિ. મહેતા.
૨૦, મીડો, ડ્રાઈવ,ટૉટૉવા.
એન જે .૦૭૫૧૨ યુએસએ.
ફોનઃ   (૧)  ૯૭૩  ૯૪૨  ૧૧૫૨.
(૨)  ૯૭૩  ૩૪૧  ૯૯૭૯.
ઈ-મેઈલઃ<mehtaumakant@yahoo.com>

એક અદના માણસની પ્રેરણાદાયી અદની નિષ્ઠાઓ ! (Re-blogged) – વલીભાઈ મુસા

અત્રે એક રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકના નિવૃત્ત થએલા કર્મચારીએ એ જ બેંકના નિવૃત્ત કર્મચારીઓના સ્નેહમિલનને સંબોધેલા પોતાના લિખિત વક્તવ્યને માત્ર મારા વાંચન માટે આપ્યું હતું. આ વક્તવ્યમાં આત્મશ્લાઘા થઈ જવાના ભય હેઠળ વક્તાએ પોતાની ચાલીસ વર્ષની દીર્ઘ સેવાઓ દરમિયાનના પોતાની નિષ્ઠાના કેટલાક પ્રસંગોને સંકોચસહ વર્ણવ્યા હોઈ મને લાગ્યું કે મારે ખુલ્લા મનથી તેમની નિષ્ઠાઓને યોગ્ય ન્યાય મળી રહે તે રીતે બિરદાવવી જોઈએ અને તે આશયે એ વક્તવ્યને તેમની મંજૂરીની અપેક્ષાએ સંવર્ધિત સ્વરૂપે આપ સૌ વાચકો સમક્ષ રજૂ કરતાં હું આનંદ અનુભવું છું. હું જાણું છું કે તેઓશ્રી ‘નેકી કર, કૂએમેં ડાલ’ ઉક્તિમાં માનનારા હોઈ અહીં જે કંઈ અભિવ્યક્ત કરવા જઈ રહ્યો છું તે કામ મારી પોતાની મનમરજીથી જ થઈ રહ્યું છે અને તેમને પણ આપ સૌ ભેળા આ લેખથી આશ્ચર્યસહ જાણવા મળશે કે તેઓશ્રી મારા બ્લોગ ઉપર ચઢી ગયા છે. આજકાલ આપણે જોઈએ છીએ કે વિશ્વભરના જૂજ જ અપવાદરૂપ દેશોને બાદ કરતાં સર્વત્ર લોકોમાં પોતાની ફરજો પ્રત્યે નિષ્ઠાનો અભાવ, ભ્રષ્ટાચાર અને સમાજોન્નતિ માટે વિઘાતક એવાં નિજિ સ્વછંદ વર્તનો દૃઢિભૂત થએલાં છે. હવે નીચે આપ સૌ તેઓશ્રીના વક્તવ્યને મારા તરફના વૃત્તાંત (Commentary) સ્વરૂપે વાંચશો.

પ્રારંભે હાલ પૂરતો આ વક્તાનો અલ્પ પરિચય આપી દઉં છું કે કાણોદરના વતની એવા તેઓશ્રીનું નામ અહમદભાઈ ઈબ્રાહીમભાઈ માવત છે, જેમને હવે પછીથી મિ. માવત તરીકે ઓળખાવવામાં આવશે. તેમણે દેના બંકમાં ૪૦ વર્ષ, ૬ માસ અને ૭ દિવસની એકધારી સેવાઓ આપીને નિવૃત્તિ લીધી છે.

પોતાના વક્તવ્યની શરૂઆતમાં જ મિ. માવતે મનનીય એવા સુવિચારને આ શબ્દોમાં ટાંક્યો છે : ‘મૌન રહેવું તે ઉત્તમ છે, પણ સત્ય બોલવું તે વધારે ઉત્તમ છે; પ્રિય બોલવું તે ઉત્તમ છે, પણ ધર્મસ્વરૂપ બોલવું તે તો સર્વોત્તમ છે.’

આગળ તેઓ જણાવે છે કે ‘સર્વ પ્રથમ તો મને ઈશ્વર-અલ્લાહે માનવી તરીકેનો જન્મ આપીને આ દુનિયામાં મોકલ્યો તે બદલ તેનો આભાર માનું છું. બીજા ક્રમે મારાં માતાપિતાનો આભાર માનું છું કે જેમણે મારા પાલનપોષણની સાથેસાથે મારામાં સંસ્કારસિંચન કરીને મને એવી રીતે ઊછેર્યો કે જે થકી હું નિષ્ઠાપૂર્વક મારી નોકરી અંગેની અને સામાજિક તથા ધાર્મિક ફરજો બજાવી શક્યો. ત્રીજો આભાર પાલક માતા સમી મારી દેના બેંકનો માનું છું કે જેના માધ્યમે મને આર્થિક સદ્ધરતા પ્રાપ્ત થઈ.’

વધુમાં પોતાની બેંકકર્મચારી તરીકેની સેવાઓના સંદર્ભમાં તેઓશ્રી નિખાલસભાવે જણાવે છે કે ‘મેં Work is worship’ના ધ્યેયને આત્મસાત્ કરીને તદનુસાર મારી ફરજ બજાવવાનો જે સંનિષ્ઠ પ્રયત્ન કર્યો છે, તેનાથી મને અનહદ સંતોષ થવા ઉપરાંત મને આત્મગૌરવની અનુભૂતિ થઈ છે; જે મારા માટે મારા દ્રવ્યોપાર્જન  કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ પુરવાર થયાં છે. હું કોઈની ટીકા સ્વરૂપે કહેતો નથી, પણ મારી નોકરી દરમિયાન મને બે જાતના સહકર્મચારીઓનો અનુભવ થયો છે; એક, કામ કરીને ખુશ થનારા; અને બીજા, કામ ન કરીને ખુશ થનારા. હું મારી જાતને ભાગ્યશાળી ગણું છું કે હું કામ કરીને ખુશ થનારાઓમાં ગોઠવાઈ શક્યો હતો અને મારી નોકરીના આટલા દીર્ઘકાળ દરમિયાન મને ‘કામચોરી’ કે ‘ફરજ પરત્વે બેદરકારી’નો વિચાર સુદ્ધાં પણ આવ્યો ન હતો.’

આપણે એવા કેટલાય સરકારી કે અર્ધસરકારી કર્મચારીઓની અનિયમિતતાના સાક્ષી બન્યા હોઈશું કે જેઓ ફરજ ઉપર હાજર થવાના સમયે પોતાના કાંડાઘડિયાળ તરફ સમય જોવાની તસ્દી સુદ્ધાં લેતા ન હોય, પરંતુ છૂટવાના સમય પહેલાં કાર્યાલયના ઘડિયાળને વારંવાર જોયા જ કરતા હોય ! મિ. માવત એવા નિષ્ઠાવાન કર્મચારી હતા કે બેંકના નિયમો અનુસાર કોઈ રેકર્ડને પોતાના ઘરે લાવી શકે તો નહિ, પણ આગામી દિવસે પોતાને કરવાનાં કામોને યાદ કરી લેતા અથવા નોંધ ટપકાવી દેતા હતા. આમ તેઓશ્રી પોતાના ઘરે કુટુંબ સાથેના આમોદપ્રમોદના સમયગાળામાં પણ પોતાની નોકરી અંગેના જ વિચારો કરે, તેને તો તેમની નિષ્ઠાની પરાકાષ્ઠા જ સમજવી પડે.

મિ. માવતને એક બ્રાન્ચમાં બદલી પામીને  જવાનું થયું હતું, જ્યાં ઢગલાબંધ કામ પેન્ડીંગ પડ્યું હતું. આ કામને આટોપવા માટે તેમણે સવારના આઠ વાગ્યાથી રાતના આઠ વાગ્યા સુધી મહિનાઓ સુધી કામ કરીને ખાતાકીય ઓડિટરને એવો સંતોષ આપ્યો હતો કે પેલા સાહેબને એક પણ તપાસનોંધ લખવી પડી ન હતી. ભાવવિભોર બનેલા એ ઓડિટરે બેંકમેનેજરને આ શબ્દો કહ્યા હતા કે ‘તમે ખુશનસીબ છો કે તમને મિ. માવત જેવા તાબા નીચેના કર્મચારી મળ્યા છે. ભવિષ્યે મારે નજીકની કોઈ બ્રાન્ચમાં ઓડિટ કરવા માટે આવવાનું થશે, ત્યારે અહીં હું જરૂર આવીશ અને એ પણ ખાસ તો મિ. માવતને મળવા માટે જ.’

મિ. માવતની નોકરી દરમિયાન તેમને એક એવી બ્રાન્ચમાં બદલી પામવું પડ્યું હતું કે જ્યાં છેતરપિંડી (Fraud) થઈ હતી અને બેંકે પોતાની વિશ્વસનીયતા ગુમાવી દીધી હતી. વીસેક વર્ષ જેટલી એ જૂની બ્રાન્ચ હોવા છતાં ત્યાં રોજ માંડ ચારપાંચ ગ્રાહકો આવતા હતા અને ડિપોઝીટ સાવ તળિયે બેસી ગઈ હતી. મિ. માવતે ત્રણેક વર્ષ સુધી નિષ્ઠાપૂર્વક કામ કરીને તથા લોકોનો વિશ્વાસ સંપાદન કરીને બેંકને ગ્રાહકોની અવરજવરથી ધમધમતી કરી દીધી હતી અને  ડિપોઝીટમાં ચારથી પાંચગણો વધારો કરી દીધો હતો. બેંકને તો હજારો શાખાઓ હોય અને જે તે શાખાઓની આવી સિદ્ધિઓ તો અનેક હોય; એટલે મિ. માવતની કામગીરીને બિરદાવવામાં આવે કે ન આવે, પણ લોકોએ તો એમને પ્રશંસ્યા જ હતા, આ શબ્દોમાં કે ‘આપના જેવા કર્તવ્યનિષ્ઠ સાહેબો દેશભરનાં સરકારી ખાતાંઓમાં હોય તો દેશની કાયાપલટ થઈ જાય !’

વચ્ચે થોડાંક વર્ષો સુધી બેંકની ગ્રામ્ય શાખાઓના બદલે તેમને શહેરની મોટી શાખામાં કામ કરવાનું બન્યું હતું. અહીં પણ પેન્ડીંગ કામોના ઢગના ઢગ ખડકાએલા હતા. તેઓશ્રી પોતાની ફરજ હેઠળનું કામ કરવા ઉપરાંત અન્ય વિભાગોના કર્મચારીઓને તેમનાં કામો આટોપવામાં મદદરૂપ થતા હતા. મિ. માવતના બેંકસમય ઉપરાંતના  કામકાજ દરમિયાન તેમને સાથ આપતા ચોથા વર્ગના કર્મચારીઓ પૈકીના એક નિષ્ઠાવાન કર્મચારીએ   તેમને પૂછ્યું હતું, ‘માવત સાહેબ, આપને આટલું બધું કામ ખેંચતાં કંટાળો નથી આવતો ?’ ત્યારે મિતભાષી એવા મિ. માવત મુસ્કુરાતાં કહેતા કે ‘કામ એ મારો ખોરાક છે અને એ ખોરાક હું પૂરતો ન ખાઉં તો હું માંદો પડી જાઉં !’

એકવાર બેંકમેનેજરે મિ. માવતને પૃચ્છા કરી કે, ‘મિ. માવત, મારી શાખામાં રોબોટની જેમ કામ કરતા તમે મને જણાવશો કે આટલી બધી મહેનત પાછળનું કારણ શું છે ?’

તેમણે મિતાભાષાએ જવાબ આપ્યો હતો, ‘અધુરી રહી ગએલી ફરજને સરભર કરવા જ તો !’

’મતલબ ?’

’મારી અગાઉની નાનકડી શાખામાં બેંકના લેવડદેવડના સમય પછી અમારે કરવાનાં કામો અડધાએક કલાકમાં આટોપાઈ જતાં હતાં. નિયમ અનુસાર તો બેંકના પૂરા સમય સુધી અમારે બેસવું પડે, પણ મારા બેંક મેનેજર પોતાના દૂરના વતનથી અપડાઉન કરતા હોઈ તેઓ વહેલા નીકળી જતા હતા. આમ તેમની સાથે મારે પણ નીકળી જવું પડતું હોઈ મારી એ સમયગાળાની અધુરી રહી ગએલી હાજરીને અહીં હું પૂરી કરી રહ્યો છું.’

હવે હું મહાત્મા ગાંધીના એક અવતરણને ટાંકીશ, જે આ પ્રમાણે છે : “ગ્રાહક એ તમારા ધંધાકીય સ્થળનો ખૂબ જ અગત્યનો મુલાકાતી છે. તે આપણા ઉપર અવલંબિત નથી, પણ આપણે તેના ઉપર અવલંબિત છીએ. તે આપણી જગ્યા ઉપરનો અંતરાયરૂપ માણસ નથી, પણ તે આપણા માટે એક ઉદ્દેશ કે હેતુ સમાન છે. તે આપણા ધંધાવ્યવસાયમાં બહારના માણસ તરીકે નથી, પણ તેના એક ભાગરૂપ છે. આપણે તેને સેવા પૂરી પાડીને તેના ઉપર કોઈ ઉપકાર નથી કરતા, પણ તે આપણને તેની સેવા કરવાની તક પૂરી પાડીને આપણા ઉપર ઉપકાર કરે છે.”

ઉપરોક્ત વિધાનને અનુરૂપ અને છતાંય સાવ સામાન્ય લાગતો મિ. માવતના કાર્યકાળ દરમિયાનનો એક પ્રસંગ અહીં યાદ કરવા જેવો છે. ચાલો, આપણે તેમના શબ્દોમાં જ વાંચીએ : ’એક દિવસે હું મારી ફરજ પૂરી કરીને ઘરે જવા નીકળતો હતો, ત્યાં એક ગ્રાહક તેની પાસબુક ભરાવવા આવ્યો. મેં પ્રથમ તો તેને એમ જ કહ્યું કે બેંકનો સમય પૂરો થઈ ગયો છે અને મારું કોમ્પ્યુટર પણ બંધ છે. પણ વળી પાછો વિચાર આવ્યો કે સાવ એવા સામાન્ય કામ માટે આ બિચારા ગ્રાહકને આવતી કાલે આવવું પડશે અને તેના બેએક કલાક બગડશે. મારા માટે તો માત્ર પાંચ જ મિનિટનો સવાલ છે અને મેં એ કામ કરી આપ્યું. એ ગ્રાહકના ચહેરા ઉપરની ખુશી જોઈને મને ખૂબ જ આત્મસંતોષ થયો હતો.’

માનવધર્મ જ શ્રેષ્ઠ છે એવાં માત્ર વાતોનાં વડાં કરનારા તો આપણને ઘણા મળી આવશે, પણ એ આદર્શ વિચારને આત્મસાત્ કરીને એવું આચરણ કરનારા તો બહુ ઓછા હશે. મિ. માવત પોતાની નોકરી હેઠળની જવાબદારી નિભાવે તે તો તેમણે વેતન મેળવવા સામેની બજાવેલી આંતરિક કામગીરી ગણાય; પરંતુ એમની નોકરી સાથે સંકળાએલા છતાં બાહ્ય એવા એક ઉમદા માનવીય વ્યવહારને ચરિતાર્થ કરતી એક વાત અત્રે નોંધનીય છે. આંગડિયા સર્વિસવાળાઓ બહારગામનાં કામો માટે સામાન્ય રીતે શારીરિક ખોડખાંપણ ધરાવતા કર્મચારીઓ રાખતા હોય છે. આમાં અમુક અંશે એવા અશક્તોને રોજીરોટી રળવા માટે મદદરૂપ થવા માટેનો ઉમદા આશય હોઈ શકે, પરંતુ તેમનો મુખ્ય હેતુ તો વહીવટીખર્ચ ઓછો લાવવાનો જ હોય છે. અહીં એવી ગેરસમજ ન થાય કે તેમને ઓછો પગાર આપીને તેમનું આર્થિક શોષણ કરવામાં આવતું હશે, પરંતુ એસ. ટી. બસમાં આવા મુસાફરોને મફત મુસાફરી માટેનો પાસ આપવામાં આવતો હોઈ તેઓનું મુસાફરી ભાડાખર્ચ બચે. મિ. માવત પોતાની શાખાની આવી આંગડિયા ટપાલો પોતાના વતનની બ્રાન્ચમાં લાવી દેતા હતા કે જેથી પેલા અપાહિજ માણસને ભીડભાડવાળી બસોમાં હાડમારીભરી સફર કરવી ન પડે.

મેં મારા આ લેખના શીર્ષકમાં ‘અદની નિષ્ઠાઓ’ શબ્દો પ્રયોજ્યા છે, તેની પાછળનો ગૂઢાર્થ તો એ જ છે એવી નિષ્ઠાઓ ભલે પહેલી નજરે મામુલી લાગતી હોય; પરંતુ તેમની પાછળ ઉદ્દાત ભાવનાઓ છુપાએલી હોય છે. બેંકની બિનજરૂરી લાઈટો કે પંખાઓની સ્વીચો બંધ કરી દેવી એ તો મિ. માવતની આદત બની ગઈ હતી. પોતે નમ્રભાવે એ પણ જણાવે છે કે જ્યારથી તેમણે પોતાનો અંગત સેલફોન વસાવ્યો હતો, ત્યારથી કદીય પોતાના અંગત કામ માટે તેમણે બેંકના લેન્ડલાઈન ફોનનો ઉપયોગ કર્યો ન હતો. બેંકમાં  આંગડિયા સર્વિસ શરૂ થઈ ન હતી, તે પહેલાં ગ્રાહકોને ત્વરિત સેવા મળી રહે તે માટે તેઓશ્રી પોસ્ટલ ટપાલો પોતાના વતનની પોસ્ટઓફિસમાં લાવી દેતા હતા કે જેથી એ ટપાલો જે તે જગ્યાએ એક દિવસ વહેલી પહોંચી શકે.

મિ. માવતનું એક માનવતાવાદી કાર્ય કે જે તેમના બેંક સિવાયના અંગત જીવનના ભાગરૂપ હતું, તેને વર્ણવતાં હું ભાવવિભોર બની જાઉં છું. એકવાર તેઓ અંગત કામે બસ દ્વારા અમદાવાદ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે વચ્ચે એક કારને ઝાડ સાથે ટકરાઈ જવાનો એક્સિડન્ટ થએલો જોઈને બસ થોભી ગઈ હતી. બધા મુસાફરો સાથે તેઓશ્રી પણ નીચે ઊતર્યા હતા. સદભાગ્યે કોઈની જાનહાનિ તો થઈ ન હતી, પણ ડ્રાઈવરના પગ દરવાજામાં ફસાઈ ગયા હતા અને દિલને હલાવી નાખે તેવી તે બિચારો વેદનાભરી ચીસો પાડી રહ્યો હતો. ત્યાં ભેગા થઈ ગએલા માણસોનો એક્મતે એવો અભિપ્રાય હતો કે કારનો દરવાજો કાપ્યા સિવાય પેલા બિચારાના પગ બહાર નીકળી શકે તેમ ન હતા.  મિ. માવતની બસ ઊપડી, ત્યારે તેમણે કંડક્ટરને વિનંતી કરી હતી કે થોડેક જ દૂરના શહેરના બસસ્ટોપે થોડાક વધારે સમય સુધી બસને થોભાવી દેવામાં આવે. મિ. માવતે બસ સ્ટેન્ડ પાસેની હાર્ડવેરની દુકાનેથી એક હાથ કરવત (Hack-saw)  ખરીદીને એક રીક્ષાવાળાને જવા-આવવાનું ભાડું ચૂકવી દઈને પેલા અકસ્માતના સ્થળે તેને પહોંચાડવાની જવાબદારી સોંપીને પોતાની બસની સફર આગળ ચાલુ રાખી હતી.

હવે આ લેખના સમાપન નજીક આવવા પહેલાં મિ. માવતે નિવૃત્ત એવા સાથી કર્મચારીઓને પોતાના વક્તવ્યને પૂર્ણ કરવા પહેલાં જે શબ્દો કહ્યા હતા તેમને અક્ષરશ: અહીં આપુ છું. : ‘મિત્રો, આપણે નિવૃત્ત થવા પહેલાં એ આંકડાઓ મૂકતા હતા કે આપણને નિવૃત્તિ વખતે કેટલાં નાણાં મળવાનાં છે. વળી હાલમાં પણ આપણે એવા જ આંકડા મૂકતા હોઈશું કે આપણે જીવીએ ત્યાં સુધીમાં એ નાણાંમાં કેટલી વૃદ્ધિ થશે. પરંતુ મારી નમ્રભાવે આપ સૌને વિનંતી છે કે આપણે આપણી આ ઉત્તરાવસ્થાએ એ પણ હિસાબ માંડીએ કે આપણે માનવકલ્યાણ માટે શું કર્યું અને કેટલું કર્યું. આપણી સામાજિક જવાબદારીઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. કોઈક અપવાદોને બાદ કરતાં મોટાભાગના મિત્રોનાં સંતાનો કમાતાંધમાતાં થઈ ગયાં હશે. આપણને મળેલાં નિવૃત્તિનાણાંમાંથી કેટલોક અંશ માનવકલ્યાણ માટે ખર્ચીએ. જો કારણોવશાત્ એ શક્ય ન હોય તો આપણે તન અને મનથી આપણી આજુબાજુ થતાં સેવાકીય કાર્યોમાં મદદરૂપ થઈએ. મારા વક્તવ્યને સમાપ્ત કરવા પહેલાં એ જણાવી દઉં કે હું મારા લખાણને લેખિત સ્વરૂપે એટલા માટે લાવ્યો છું કે જેથી હું તેને હું ફાઈલ કરી શકું અને ભવિષ્યે મારાં સંતાનો એ વાંચીને પોતાના જીવનમાં કંઈક પ્રેરણા મેળવી શકે. ધન્યવાદ.’

અંતે આપણે એક અંગ્રેજી કાવ્ય ‘Abu Ben Adam and Angel’ ની આખરી પંક્તિઓને યાદ કરી લઈએ, જે આ પ્રમાણે છે : “‘The God loves those who love Him, but loves those more who love their fellow-men.’ અર્થાત્ ‘ઈશ્વર તેઓને ચાહે છે કે જે તેને (ઈશ્વરને) ચાહે છે, પણ તે (ઈશ્વર) એ લોકોને વધારે ચાહે છે કે જેઓ પોતાના માનવબંધુઓને ચાહે છે.” સાથેસાથે આપણે  ગુજરાતીના વિખ્યાત કવિ સ્વ.શ્રી ત્રિભુવનદાસ ગૌરીશંકર લુહાર ‘સુંદરમ્’ની આ કાવ્યપંક્તિને પણ સ્મરીએ કે ‘હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું !’

જય હો.

– વલીભાઈ મુસા

(મિ. અહમદભાઈ માવત એ લેખકનાં માતાતુલ્ય મોટાં બહેન ચક્ષુદાતા લાડીબહેન D/O નુરભાઈ વજીરભાઈ મુસા અને પિતાતુલ્ય મોટાભાઈ (બનેવી) મરહુમ ઈબ્રાહીમભાઈ વજીરભાઈ માવતના સુપુત્ર છે. તેઓશ્રી અમારા ભાણેજ હોઈ અમે નુરભાઈ વજીરભાઈ મુસા પરિવાર તેમના માનવતાવાદી વિચારો અને આચરણોથી ગૌરવ અનુભવીએ છીએ.)