તટસ્થભાવ

મધ્યમ માર્ગ કે તટસ્થભાવ – વલીભાઈ મુસા

માનવીય સંબંધો નાજુક હોય છે. અસહિષ્ણુતા, ગેરસમજ, અપમાનજનક વર્તન, ઈર્ષાભાવ, સ્વાર્થવૃત્તિ, ખેલદિલી કે ક્ષમાવૃત્તિનો અભાવ, તેજોદ્વેષ કે તેજોવધ, બિનતંદુરસ્ત સ્પર્ધા, જીદ, મતભેદ અને તેમાંથી મનભેદ, છેતરપિંડી, ચાડીચુગલી, નિંદા, વિશ્વાસઘાત આદિ એવાં નકારાત્મક પરિબળો છે જે માનવીય સંબંધોમાં તિરાડ ઊભી કરી શકે છે. આજનો દોસ્ત કાલે દુશ્મન બની જાય, મધુર દાંપત્યજીવન ભગ્નસ્થિતિએ પહોંચે, પાડોશી ભવોભવનો દુશ્મન બની જાય, સહકાર્યકરો બાખડી પડે, અજાણ્યાઓ સાથે પણ ક્લેશ થાય; આ બધાં વણસેલા કે વણસતા જતા સંબંધોનાં કેટલાંક ઉદાહરણો છે.

આવા વણસેલા સંબંધોને કોઈ એક પક્ષ પુન: સ્થાપિત કરવા વિના વિલંબે પ્રયત્ન કરે તો ધાર્યું પરિણામ મળી શકતું હોય છે, કેમ કે એ કડવાશ જામીને ઘટ્ટ થઈ નથી હોતી. ઘણીવાર એવું પણ બની શકે આવી ઉતાવળ સંબંધોને વધુ વણસાવે, કેમ કે બંને પક્ષ અબોલાની સ્થિતિમાં થોડોક વધુ સમય ન રહ્યા હોઈ એકબીજા પ્રત્યેનો પહેલાંનો મધુર સંબંધ તેમને સાલતો નથી.  આ મુદ્દો “Relations or persons are valued high when they are  away from us.”ના સંદર્ભે સારી રીતે સમજી શકાશે. કોઈ રોગમાં ઘણીવાર સમય એ ઔષધનું કામ કરતો હોય છે, બસ એવું જ કંઈક આવા થોડાક વિલંબમાં થઈ શકતું હોય છે. માનવવર્તણૂકના અભ્યાસુઓનું તારણ છે કે કોઈ બે પક્ષ સંબંધોનો વિચ્છેદ કરવામાં એવું અંતિમ વલણ ધારણ કરતા હોય છે કે એ સંબંધોને ફરી જોડવા માટેનો કોઈ માર્ગ બચતો નથી હોતો, સિવાય કે વધારે દુભાયેલો પક્ષ ‘માફ કરો અને ભૂલી જાઓ’ની નીતિને અખત્યાર કરે. દુભાયેલો પક્ષ નમતું મૂકવા ત્યારે જ તૈયાર થાય, જ્યારે કે દુભવનાર પોતાની ભૂલનો એકરાર કરે અને સાચા દિલથી માફી માગી લે. જો કે વૈમનસ્ય કેવા પ્રકારનું હોય છે તેના ઉપર સંબંધોના સુમેળની સફળતા કે નિષ્ફળતાનો આધાર રહેતો હોય છે. કોઈ એક પક્ષનું સામેના પક્ષ સાથે એવું અજુગતું અને કઠોર વર્તન રહ્યું હોય કે જે ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવું હોય તો ઘણીવાર સંબંધો ન પણ સુધરે ! આમ છતાંય ઘણીવાર એવા સંજોગો સર્જાતા હોય છે કે કોઈ અણીના સમયે પેલો પક્ષ પોતાની દુશ્મનીને ભૂલીને સામેવાળા ઉપર એવો ઉપકાર કરે કે તે અહેસાનમંદ બનીને દોસ્તીનો હાથ લંબાવે.

એરિસ્ટોટલે માણસને સામાજિક પ્રાણી તરીકે ઓળખાવ્યો છે. એ એકલો રહી શકતો ન હોઈ તેના માટે સમાજમાં રહેવું અનિવાર્ય બની જતું હોય છે. માણસ લોકોની સાથે હળેમળે છે, માટે જ તો કોઈકની સાથે ટકરાવાનો પ્રસંગ પણ ઉદ્ભવતો હોય છે. પાલતુ પ્રાણીઓ પણ સમૂહમાં ચારો ચરતાં કે રખડતાં હોય છે અને કેટલીકવાર સામસામાં શિંગડાં ભરાવીને લડી પડતાં પણ હોય છે. માનવીઓમાં પણ એ જ રુએ આવું બનતું હોય છે. આમ છતાંય ઘણીવાર માનવી કરતાં આવાં પ્રાણીઓ ડાહ્યાં પુરવાર થતાં હોય છે અને થોડીક જ વાર પછી વૈમનસ્ય ભૂલી જઈને એકબીજાનું સાહચર્ય અપનાવી લે છે. આવું માનવબાળ વિષે પણ મનોવૈજ્ઞાનિકો માનતા હોય છે. મોટેરાં કરતાં આવાં નાનેરાં ઘણીવાર એવી સમજદારી બતાવતાં હોય છે કે જે કોઈના માન્યામાં પણ ન આવે.

માણસના અન્ય માણસ સાથેના ત્રણ પ્રકારના સંબંધો સંભવિત હોય છે; દોસ્તી, ન દોસ્તી કે ન દુશ્મની અને દુશ્મની. વ્યક્તિવ્યક્તિ વચ્ચે અગાઉ જણાવેલાં કારણો પૈકીના કોઈ એક કારણને લઈને સંબંધો વણસે, ત્યારે તેઓ ન દોસ્તી કે ન દુશ્મની એવા મધ્યમ ભાવને અપનાવે તો તેવા સંજોગોમાં સંબંધો પુન: સ્થાપિત થવાની શક્યતાઓ વધી જાય છે. આમેય અજાણી વ્યક્તિઓ સાથેના આપણા સંબંધો આવા નિર્લેપ જ હોય છે ને ! આ પ્રકારની વર્તણૂકને આપણે મધ્યમ માર્ગ કે તટસ્થભાવ એ રીતે ઓળખાવી શકીએ. આમ માનવીય સંબંધોમાં વૈમનસ્યથી બચવા માટે કે વણસેલા સંબંધોને ફરી જોડવા માટેનો આ જ એક સચોટ વિકલ્પ છે, જેને સમજદારોએ જીવનમાં ઉતારવો રહ્યો. રાજકારણિયાઓ તો ગળથૂથીમાંથી જ શીખી ગયા હોય છે કે કોઈને કાયમી દોસ્ત કે દુશ્મન ન સમજવો. અહીં એ લોકોના જેવો તટસ્થભાવ કેળવવાની વાત નથી. એ લોકો તો પોતાના હિતને સાચવવા કાચિંડાની જેમ રંગ બદલતા હોય છે. એ લોકો તો પોતાનો સ્વાર્થ સાધવા દંડવત્ પ્રણામ કરીને પણ સામેવાળાની માફી માગી લેતા હોય છે; પણ એ માફી દિલથી નથી હોતી, પણ તકવાદી હોય છે.

અહીં જે વાત થઈ રહી છે, મધ્યમ માર્ગ કે તટસ્થભાવની; એ તો સામાન્ય નાગરિકો માટેની છે. આપણે દરેક જણ સાથે દોસ્તીભાવથી જોડાઈએ એ વધુ ઉત્તમ તો છે જ, પણ કદાચ કોઈનું વર્તન આપણા મનદુ:ખનું મોટું કારણ બની જાય, તો તેને દુશ્મન ન બનાવી દેતાં તેની સાથે કેટલોક સમય એ મધ્ય સ્થિતિમાં પસાર થવા દઈને ફરી પાછો દોસ્તીનો હાથ આસાનીથી લંબાવીએ. દુશ્મનભાવ એ બંને પક્ષ માટે પીડાકારી હોય છે અને તેથી શાણા લોકોએ તેનાથી બચવું જોઈએ. અહીં એક વાત પણ યાદ રાખવી ઘટે કે બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનાં મનદુ:ખ એ બે વ્યક્તિઓ પૂરતાં સીમિત રહે તે ઇચ્છનીય છે. ઘણામાં ઘણાં એ કારણો પોતપોતાનાં કુટુંબોને સ્પર્શતાં હોય તો કદાચ એમાં કુટુંબ પણ સામેલ થઈ શકે; પરંતુ એ હરગિજ યોગ્ય નથી કે પોતાનાં અન્ય સગાંસંબંધી કે મિત્રવર્તુળને પણ પોતાના પક્ષમાં સામેલ કરીને એક મોટો મોરચો રચવામાં આવે. અન્યોને પોતાની સમસ્યાઓમાં જોડવાં કે અન્યો તેમાં જોડાય તે દુરસ્ત નથી, કેમ કે એ લોકોને તો પેલી વ્યક્તિ સાથે સીધી કોઈ ઘટના બની જ નથી હોતી. આ કંઈ યુદ્ધનું મેદાન નથી કે બંને પક્ષે લશ્કરો તૈયાર કરવામાં આવે ! વળી એ પણ બનવા સંભવ છે કે આપણને સાથ આપનાર કે આપણે જેમનો સાથ મેળવવા માગીએ છીએ તેઓ જે ઘટના બની હોય ત્યારે પ્રત્યક્ષ હાજર ન પણ હોય અને તેમને કેવી રીતે ખબર પડી શકે કે આપણે અથવા સામેવાળામાંથી કોણ સાચું અને કોણ ખોટું હશે. ટૂંકમાં વિવાદમાં જેટલાં ઓછાં માણસો સંકળાયેલાં હશે, તેટલી ભવિષ્યે સમાધાન થઈ શકવા માટેની સરળતા રહેશે.

અર્ક : “સંપ ત્યાં જંપ”

– વલીભાઈ મુસા

Advertisements